Бөлісу
Кіріспе
"1500 жылы көшпелі қолбасшы Жердегі ең бай қалалардың бірі – Самарқандқа кіріп, оны өзінің астанасы етті. Жеңілген Әбілқайырдың немересі Мұхаммед Шайбани хан атасы ешқашан жасай алмаған істі атқарды: ол Темір мемлекетінің орталығын жаулап алып, Орталық Азияны ғасырлар бойы билейтін жаңа Өзбек әулетін құрды.\n\nОның тез өрлеуі бүкіл аймақтың саяси ландшафтын өзгертті. Темірліктер биліктен ығыстырылды. Қазақтар шетке ығыстырылды. Ал "Өзбек" деген сөздің өзі көшпелі тайпалық конфедерацияны білдіруден Бұхара мен Самарқандқа шоғырланған отырықшы, қалалық өркениетті білдіруге ауысты."
IҚуғыннан империяға дейін
Мұхаммед Шайбани шамамен 1451 жылы тақтан айырылған патша отбасында дүниеге келген. Оның атасы Әбілқайыр хан 1457 жылы ойраттардан жеңілгеннен кейін билігі құлағанға дейін Қазақ даласындағы өзбек конфедерациясын басқарған. Әбілқайыр 1468 жылы қайтыс болғанда, оның ұрпақтарын қарсыластары, соның ішінде оның бұрынғы қол астындағылар болған Қазақ хандығының негізін қалаушылар Керей мен Жәнібек қуғындаған.
Жас Шайбани көшпенді болып өсті, Тимурид сарайлары мен далалық лагерьлер арасында көшіп, ізбасарлар жинап, қалалық дипломатияны да, көшпелі соғыс өнерін де үйренді. Ол Астраханьда, Бұхарада және Түркімен даласында жылдар өткізіп, наразы өзбек тайпаларының коалициясын құрды.
1490 жылдарға қарай ол зор әскер құрды. Мұрагерлік дағдарыстары мен ішкі қақтығыстардан әлсіреген Тимурид мемлекеттері жаулап алуға дайын болды.
IIМауереннаһрды жаулап алу
Шайбанидің жорығы жылдам әрі жойқын болды:
- 1500: Бұхараны қоршаусыз басып алды — қала жай ғана қақпасын ашты
- 1500: Самарқандты соңғы Тимурид сұлтанынан тартып алды, жас Бабырды (болашақ Моғол империясының негізін қалаушы) қашуға мәжбүр етті
- 1505: Хорезмді (Хиуа) жаулап алды, Жібек жолының ірі қалаларын толық бақылауға алды
- 1507: Тимуридтердің соңғы ірі тірегі Гератты басып алды, Темірден бері билік еткен әулеттің билігін аяқтады
Бабыр Самарқандты үш рет қайтарып алуға тырысты, бірақ әр жолы сәтсіздікке ұшырады. Ақырында ол оңтүстік-шығысқа бұрылып, Гиндукушты кесіп өтіп, оның орнына Үндістанды жаулап алды — Моғол империясының негізін қалады. Орталық Азияның жоғалтқаны Оңтүстік Азияның табысы болды, және бұл Шайбанидің өз жерінде жеңілмейтін болғандығынан болды.
IVӨлімі мен мұрасы
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 2 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Мұхаммед ШайбаниШайбанилерӨзбек жаулап алуыТимуридтерБабырСамарқандБұхара1500
Дереккөздер
Бұл мақалада 4 академиялық дереккөзге сілтеме жасалған. Бұл мақаланы дайындауда пайдаланылған негізгі еңбектер мен сілтемелер.
- 01
Audrey Burton, The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History (Curzon Press, 1997)
- 02
Robert McChesney, Central Asia: Foundations of Change (Darwin Press, 1996)
- 03
Maria Eva Subtelny, Timurids in Transition (Brill, 2007)
- 04
Babur, Baburnama, translated by Wheeler Thackston (Modern Library, 2002)