Бөлісу
Кіріспе
"Шамамен 1680 жылы Қазақ ханы Тәуке ерекше бір іс жасады: ол үш жүздің ең құрметті билерін (соттарын) жинап, олардан бірыңғай заң кодексін жасауды сұрады. Нәтижесі — Жеті Жарғы («Жеті Заң») — қағазға жазылмады. Ол жатқа айтылып, талқыланып, кең далада ауызша таратылды. Бірақ ол конституция ретінде қызмет етті, кісі өлтіруден некеге дейін, мүліктен жайылымға дейін, соғыстан су құқығына дейінгі барлық нәрсені реттеді.\n\nЕуропалық философтар қоғамдық келісімшарт туралы теориялар жасап жатқан заманда, Орталық Азияның көшпелі ханы оны іске асырып жатты."
IҮш ұлы би
Тәуке ханның құқықтық реформасы оны қалыптастырған үш аты аңызға айналған билерден бөлінбейді:
- Төле би (1663-1756) — Ұлы жүздің бас биі, Жетісуда орналасқан. Шешендігімен және поэтикалық құқықтық пайымдауларымен танымал. Оның үкімдері соншалықты әділ болғандықтан, тіпті жаулары да оларды шағымсыз қабылдаған.
- Қазыбек би (1667-1764) — Орта жүздің бас биі. Дипломатиялық миссияларымен және тайпаралық дауларды күшпен емес, диалог арқылы шешу қабілетімен әйгілі.
- Әйтеке би (1644-1700) — Кіші жүздің бас биі. Үшеуінің ішіндегі ең үлкені, далалық әдет-ғұрып құқығын терең білгендігімен және қатаң әділдік сезімімен құрметтелген.
Бұл үш би Тәуке ханмен бірге ғасырлар бойғы далалық құқықтық дәстүрді біртұтас жүйеге біріктірді. Олардың есімдері бүгінде Алматыдағы Тәуелсіздік монументінде жазылған.
IIЖеті Жарғы нені қамтыды
Жеті Жарғы көшпелі өмірдің негізгі мәселелерін қамтыды:
-
Жер және жайылым құқығы (Жер дауы) — Маусымдық көшу жолдары, суға қол жеткізу және тайпалар арасында жайылымды бөлу ережелері. Бұл ең маңызды сала болды: көшпелі экономикада жайылым құқығы барлық басқа мүліктерден маңыздырақ болды.
-
Отбасы құқығы — Неке ережелері (оның ішінде қалың мал), ажырасу, мұрагерлік және жесірлердің құқықтары. Жеті атаға дейін қыз алыспау ережесі (жеті ата) осы жерде ресмилендірілді.
-
Қылмыстық құқық — Кісі өлтіру, ұрлық, адам ұрлау және шабуыл үшін жазалар. Жүйе жазалаудан гөрі өтемақыны (құн) қолдады: кісі өлтірушінің отбасы жәбірленушінің отбасына құн төлеп, кек алу циклдарын болдырмады.
-
Әскери құқық — Әскери қызмет міндеттері, соғыс олжаларын бөлу, тұтқындарды ұстау және жорықтар кезіндегі мінез-құлық ережелері.
-
Сауда құқығы — Сауданы, қарыздарды және мал саудасын реттеу. Мал ұрлығы ең ауыр қылмыстардың бірі ретінде қарастырылды.
-
Жесірлер мен жетімдер құқығы — Әлсіздерді қорғау, оның ішінде әмеңгерлік дәстүрі (жесір әйел экономикалық қорғау үшін қайтыс болған күйеуінің інісіне тұрмысқа шыға алатын).
-
Сот ісін жүргізу тәртібі — Дәлелдемелер ережелері, куәгерлердің рөлі және би соттарының өкілеттігі.
IVМұра және Жойылғандық
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 2 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Тауке ханЖеті ЖарғыҚазақ құқығыТөле биҚазыбек биӘйтеке биДала конституциясыӘдет-ғұрып құқығыКөшпелі демократия
Дереккөздер
Бұл мақалада 4 академиялық дереккөзге сілтеме жасалған. Бұл мақаланы дайындауда пайдаланылған негізгі еңбектер мен сілтемелер.
- 01
Irene Schneider, 'The Legal System of the Kazakhs,' in Central Asian Law: An Historical Overview (2012)
- 02
Martha Brill Olcott, The Kazakhs (Hoover Institution Press, 1995)
- 03
Nurbolat Masanov, The Nomadic Civilization of the Kazakhs (Almaty, 2011)
- 04
S. G. Klyashtorny and T. I. Sultanov, Kazakhstan: Annals of Three Millennia (Almaty, 2006)