Бөлісу
Кіріспе
XV ғасырдың ортасында Жайықтан Алтайға дейінгі ұлан-ғайыр дала кеңістігі түбегейлі өзгерістер үстінде тұрды. Алтын Орда ыдырап, оның орнына бір-бірімен бәсекелес мұрагер хандықтар қалыптаса бастады. Осы ортада көшпелі түркі тайпалары жаңа саяси таңдау жасауға мәжбүр болды.
Сол тұста екі сұлтан — Керей мен Жәнібек — Орталық Азия тарихын өзгерткен шешім қабылдады. Әбілхайыр ханның қатаң билігіне наразы болған олар өздеріне ерген топтарды Жетісуға бастап келді. Мұнда Моғолстан билеушісі Есенбұға оларға пана берді.
Шамамен 1465 жылға қарай олардың маңына жеткілікті күш жиналып, дербес хандықтың негізі қаланды. Бұл бір сәттік төңкеріс емес, рулар мен тайпалар өз еркімен қосылған біртіндеп жүрген саяси үдеріс еді.
IНеге олар кетті: Әбілхайыр тұсындағы дағдарыс
Әбілхайыр хан өзбек ұлысын қатал биледі. 1457 жылғы Көк-Кесене маңындағы ойраттардан жеңілісінен кейін оның беделі күрт түсе бастады. Бұрын бір тудың астына әлсіздеу бірігіп жүрген көшпелі топтар оның билігіне күмән келтіре бастады.
Керей мен Жәнібек — Орыс ханнан тараған заңды Шыңғыс әулеті өкілдері — осы сәтті пайдаланды. Олар қазіргі түсініктегі бүлікші емес еді. Көшпелі дәстүр бойынша, егер хан елін қорғай алмаса, оған ерген жұрт одан бөлініп кетуге құқылы болды.
Мырза Мұхаммед Хайдар Дулати Тарих-и Рашиди еңбегінде бұл көшті кездейсоқ босу емес, саналы саяси қадам ретінде сипаттайды.
IIЖетісудағы пана
Жетісу — Балқаш пен Тянь-Шань арасындағы «жеті өзен елі» — жаңа хандық үшін өте қолайлы өңір болды. Бай жайылым, су көздерінің молдығы және таулы қорғаныс шебі оны әрі құнарлы, әрі қауіпсіз етті.
Моғолстан ханы Есенбұға Керей мен Жәнібекті таза ізгілікпен ғана емес, саяси есеппен де қабылдады: ол өз қарсыластарына қарсы одақтас күшке мұқтаж еді.
«Қазақ» атауының өзі де маңызды. Ол «еркін адам», «бөлініп кеткен», «кезбе» деген мағына аясында жаңа саяси дербестікті білдірді.
IVМұра: 1465 жыл неге маңызды
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 2 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Қазақ хандығыКерей ханЖәнібек ханӘбілхайырЖетісудала саясаты1465
Дереккөздер
Бұл мақалада 4 академиялық дереккөзге сілтеме жасалған. Бұл мақаланы дайындауда пайдаланылған негізгі еңбектер мен сілтемелер.
- 01
Mirza Muhammad Haidar Dughlat, Tarikh-i-Rashidi (1546), translated by N. Elias and E. Denison Ross
- 02
Mukhtar Magauin, Qazaq Tarihynyn Alippesi (Almaty, 2014)
- 03
Peter B. Golden, Central Asia in World History (Oxford University Press, 2011)
- 04
Nurlan Atygaev, 'The Formation of the Kazakh Khanate,' Journal of Central Asian Studies, Vol. 12 (2008)