Бөлісу
Кіріспе
Орбұлақ шайқасы — 1643 жылы Жетісудың тау шатқалдарының бірінде болған, қазақ әскери жадының іргетас оқиғаларының бірі. Шайқаста Салқам Жәңгір ханның қолбасшылығымен шамамен 600 қазақ жауынгері Жоңғар (ойрат) одағының күшеюін бастаған Ердене Батыр қонтайшының үлкен басқыншы әскерін тосқауылдаған. Кейіннен Бұхарадан Жалаңтөс Баһадүр бастаған көмек жетіп, жоңғарлар шегінуге мәжбүр болды. Сол шайқастан кейін Жәңгірге Салқам — "айбынды", "айбарлы" — деген ныспы біржола бекіді.
Орбұлақ өзі бір ғасырға созылған қазақ-жоңғар қақтығысын аяқтаған жоқ. Ол күрес 1720-жылдардағы Ақтабан шұбырынды апатына дейін, ал Жоңғар хандығының Цин империясы тарапынан жойылуымен 1750-жылдары ғана аяқталды. Бірақ Орбұлақ қазақ хандарына нақты жеңіс пен нақты аңыз сыйлады: жер бедерін тиімді таңдай білген, тәртіпті, ширақ шағын қол өзінен әлдеқайда үлкен жауды тоқтата алатынын дәлелдеді.
Дереккөздер не дейді?
1643 жылғы оқиғалар XVII-XVIII ғасырлардағы Орта Азия жылнамалары, Ресей елшіліктерінің есептері және қазақ ауызша дәстүрі (шежіре, эпос) арқылы қалпына келтіріледі. Дәстүрлі сандар — 600 қазақ пен 50 000 жоңғар, кейін 20 000 бұхаралық көмек — сақтықпен қарауды талап етеді. Орта ғасырлық жылнамалар жау санын асырып көрсетіп, жеңісті ұлғайту әдетіне сай келеді, ал дөңгелек цифрлардың өзі дәл санақтан гөрі стильдік әсірелеуге ұқсайды. Дегенмен барлық дереккөздерде сақталып қалған негізгі сюжет біркелкі: тар шатқалдағы қорғаныс, шағын қолдың табанды ұстанымы және оңтүстіктен жеткен одақтастың уақытылы келуі.
Яғни Орбұлақтың қазіргі құндылығы — ішінара деректік, ішінара символдық. 1643 жылы Жетісуда Жәңгір ханның Самарқандтың көмегімен жоңғарлардың ауқымды жорығын тоқтатқаны — нық дәлелденген. Ал ұрыстың дәл тактикалық егжей-тегжейі көбіне аңыз арқылы жеткен.
Жоңғарлар не үшін жорыққа шықты
XVII ғасырдың басында Ойрат одағы біртұтас мемлекетке айналып келе жатты. Іле мен Тарбағатай аңғарларынан билік жүргізген Ердене Батыр қонтайшы сол мемлекеттің сәулетшісі еді. Ол заң шығарды (1640 жылғы Моңғол-ойрат ережесі), бекіністер салды, жаңа от қаруларын қабылдады және батыс пен оңтүстікке — қазақтар, қырғыздар мен Мауереннахр қалаларының есебінен — кеңейе бастады.
Есім ханның ұлы Жәңгір билеген Қазақ хандығы оның басты нысанасына айналды. Жетісудағы қыстаулар жоңғар әскерінің Ташкент пен Сырдария аңғарына апаратын жолын тікелей кесіп жатты. Жетісу асуларын ұстау Тянь-Шань мен қазақ даласы арасындағы сауда мен көш жолдарын ұстау деген сөз еді.
1630-жылдары Ердене Батыр қонтайшы ойрат тайпаларын біртұтас орталықтанған мемлекетке ұйыстырып үлгерген. Іленің бойындағы орталығынан ол далалық атты әскер дәстүрін отырықшы жаңалықтармен ұштастырды: бекіністер, тіркелген қол астындағы халық, заңдастырылған құқық, көбейіп келе жатқан түтікті от қаруы. 1640 жылы оның қатысуымен қабылданған Моңғол-ойрат ережесі ойрат тайпалары мен халха моңғолдарының бір бөлігін ортақ құқықтық кеңістікке енгізді — бұл ұзаққа созылған экспансияға дайын одақтың белгісі еді.
Жоңғарлардың батысқа қарай жылжуы оларды Қазақ хандығымен тікелей беттестірді. Жетісудың қыстаулары, Іле мен Шу алаптары, Ташкент пен Түркістанға баратын жолдар — бәрі дауланған өңірлер еді. Алдыңғы шабуылдар екі жақтың арасын әбден шиеленістіріп үлгерген. Кейінгі дәстүр бойынша Жәңгірдің өзі де бұған дейінгі бір жорықта жоңғарлардың қолына түсіп, тұтқыннан қашып шыққан — сондықтан 1643 жылғы қақтығыс оған саяси ғана емес, жеке мәселе де болды.
Әлемдік контекст те маңызды. Оңтүстікте Жәнидтер билеген Бұхара хандығы жоңғарлардың күшеюінен өзінің Түркістан мен Ташкент шекарасына қауіп көрді. Самарқанның аталығы, Регистандағы Шер-Дор мен Тілла-Қари медреселерінің қамқоршысы Жалаңтөс Баһадүр сол шекарадағы аса беделді әскери тұлға болатын. Қазақ ханы мен бұхаралық әмірдің ортақ ойраттық жауға қарсы одағы — мүмкін, бірақ автоматты түрде туындамайтын құбылыс. Оның 1643 жылы шынымен жүзеге асуы — Орбұлақтың ең таңғаларлық дипломатиялық тұсы.
Жәңгірдің тактикалық міндеті қарапайым әрі қатаң еді: өзінен бірнеше есе көп жоңғар қолы Жетісумен жылжып келе жатты, оларды ашық даладағы шайқаста қарсы алу мүмкін емес болатын. Дәстүр мен кейінгі тарихшылардың түсіндірмесі бойынша оның шешімі — жау санының артықшылығын жоятын жер бедерінде шайқас жүргізу болды.
Ол Орбұлақ деп аталатын тар тау шатқалын таңдады (дереккөздерге қарай — Қаратал саласында немесе Жоңғар Алатауының бөктерінде). Шатқалдың тік қабырғалары әскердің кез келген ілгерілеуін бірнеше салт аттыдан аспайтын тар жолға ығыстырды. Жәңгір осы жерде шағын қолын бөлді. Бір бөлігі — тау беткейлеріндегі алдын ала дайындалған ұяларда — түтікті от қарумен (ілдірік, ерте мылтық үлгілерімен) қаруланған. Бұл от қару қазақ жауынгерлерінің сол кезеңде көршілерінен ала бастаған жаңа қаруы еді және Орбұлақтың шынайы инновациялық тұсы саналады. Екінші бөлігі — атты резерв — шатқалдан өтіп кеткен жоңғар тобын қарсы соққымен қайтаруға арналды.
Жоңғар авангарды шатқалға кірген сәтте оны жоғарыдан тоқтамайтын оқ жаудырды. Шатқалдың тарлығы көп әскерге қозғалыс мүмкіндігін бермеді: атты әскер таралмайтын, жаяу шабуылшылар беткейде ашық тұратын. Дәстүрлі әңгімелерде жоңғарлар бірнеше күн бойы шатқалды бір рет емес, бірнеше рет басып өтуге тырысқаны, әр жолы тосын соққымен кейін шегінгені айтылады. Жылнамалардағы шығын сандары сенімсіз болғанымен, негізгі сурет — дайын қорғаныс шебінен талқандалған шабуыл — барлық дереккөздерде сақталған.
Осы тығырыққа Жалаңтөс Баһадүр бастаған бұхаралық қол жетті (дәстүр бойынша 20 000). Шын мәнінде ол санның қанша екеніне қарамастан, оның жоңғар әскерінің тылында немесе қапталында пайда болуы стратегиялық тепе-теңдікті өзгертті. Ердене Батыр базаларынан алыста екі майданда соғыс жүргізуге дайын болмай, шегінуге шешім қабылдады. Шатқал шыдады, жорық сәтсіз аяқталды.
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 1 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
орбулак-шайкасыжангир-ханжонгарларжетісужалантос-бахадурказак-хандыгыxvii-гасырдала-согысы