Бөлісу
Кіріспе
Төле би (толық аты дәстүр бойынша Төле Әлібекұлы) — шамамен 1663 жылы туып, 1756 жылы дүниеден өткен, Ұлы жүздің ең беделді биі — әрі сот, әрі төреші, әрі мемлекет қайраткері. Орта жүздің Қазыбек биі мен Кіші жүздің Әйтеке биімен бірге ол қазақ халқының жадында «үш би» деген атпен сақталған аңызға айналған үштіктің бірі, ерте Қазақ хандығының алтын дәуірінің рухани және құқықтық тірегі болды.
Төле би Ұлы жүздің Дулат тайпасында, қазіргі Оңтүстік Қазақстандағы Шу мен Талас өзендері аңғарында дүниеге келді. Дәстүр бойынша оның әділ билік айтудағы даналығы жас кезінен танылған делінеді; оның ерте шыққан парасаты туралы көптеген аңыз сақталған, бірақ мұндай әңгімелерді деректі өмірбаян емес, халық жадының мұрасы ретінде қабылдаған жөн. Ержеткен шағында ол өз жүзінің бас биі болып танылды — бұл дәреже мұрагерлікпен емес, шешендігі, әділдігі және әдет-ғұрып заңын терең білуі арқылы келді.
Оның қайраткерлік жолы Тәуке ханның (шамамен 1680–1715 жж. билік еткен) тұсында өрбіді. Тәуке хан билігінде Қазақ хандығы ішкі бірлігінің шарықтау шегіне жетті. Дәстүр бойынша Тәуке хан билерді жинап, даланың жазылмаған әдет-ғұрып заңдарын Жеті Жарғы атты жинаққа жүйелеген деп есептеледі. Төле би осы кодекстің Қазыбек пен Әйтекемен қатар басты авторларының және беделді тұлғаларының бірі ретінде аталады. Жеті Жарғы қылмыстық жаза, құн төлеу, мүлік пен мұра, отбасы заңын және рулардың бір-біріне деген міндеттерін реттеп, жиі алауыздыққа түсетін жүздер арасында ортақ құқықтық негіз қалыптастырды.
Төле бидің өмірінің басты қасіреті — шығыстағы ойрат-моңғол мемлекеті Жоңғар хандығымен болған соғыс еді. Жоңғар шапқыншылығы 1723 жылғы апатпен — қазақ елінің жадында «Ақтабан шұбырынды» деп сақталған Ұлы апатпен — шарықтады. Бұл жойқын кезеңде билер халықты біріктіруші күшке айналып, үш жүзді өзара бақталастықты ұмытып, ортақ жауға қарсы тұруға шақырды. Дәстүр бойынша Төле би халықты жұмылдыруға ықпал еткен ақсақалдардың бірі болды; бұл кейінгі Бұланты (1727) және Аңырақай (шамамен 1730) шайқастарындағы жеңістерге жол ашты.
Өмірінің соңғы жылдарында Төле би Ташкент қаласымен байланысты болды; дәстүр бойынша ол Сырдария өңіріндегі қазақ үстемдігі тұсында бұл қалада билік жүргізген делінеді. Ол сонда шамамен 1756 жылы қайтыс болып, Ташкентте жерленді; оның кесенесі қалада әлі күнге дейін сақталған және құрмет тұтылатын орынға айналған.
Төле би қазақ жадында батыр ретінде емес, әділдік пен бірліктің үні ретінде мәңгі қалды. Оған телінген нақыл сөзге толы билік шешімдері, Жеті Жарғыны қалыптастырудағы рөлі және ең қиын онжылдықтарда қазақ халқының аман қалуына қосқан үлесі оны ұлттық рәмізге айналдырды. Оның есімі Алматыдағы ірі көшеге және Қазақстандағы аудандар мен мекемелерге берілген.
Төле бидің маңызын түсіну үшін дәстүрлі қазақ қоғамындағы би қызметін түсіну қажет. Биді хан тағайындамайтын — ол шешендігімен, шежіре білімімен және даланың әдет заңын меңгеруімен танылған, халық мойындаған беделді тұлға ретінде көтерілетін. Билер бір мезгілде сот, төреші және саяси кеңесші қызметін атқарып, мал, жайылым, неке және қанға қатысты дауларды жазба заңсыз әрі тұрақты соттарсыз шешіп отырды.
Бидің билігі мәжбүрлеуге емес, сендіру мен беделге сүйенді. «Бидің айтқан сөзі екі болмайды» деген қазақ мақалы бар — үкімдер салмақты болды, өйткені халық бидің әділдігін мойындады. Шешендік дәстүрін, яғни нақылға толы өткір сөз өнерін меңгеру — бидің басты қаруы еді; би дауды екі жақ та намысына тимей қабылдай алатын тапқыр сөздермен шешетін.
Төле би Ұлы жүздің бас биіне дәл осы қасиеттерді бойына жинағаны үшін айналды. Ауызша дәстүрде сақталған оның билік шешімдері жазалаудан гөрі татуластыруды, әлсізді қорғауды және ру намысынан жоғары қазақ халқының бірлігін дәріптейді. Орталықтанған институттар болмаған дәуірде Төле би сынды тұлғалар ұлттың дәнекер тінін құрады — шашыраңқы көшпелі қоғам осылар арқылы тәртіпті, бірегейлікті және ортақ заң сезімін сақтап келді.
Заң жинағы Жеті Жарғы — Төле би мен оның серіктерінің есімімен байланысты мәңгілік ескерткіш. Дәстүр бойынша он сегізінші ғасырдың басында Тәуке ханның тұсында құрастырылған бұл жинақ даланың шашыраңқы әдет-ғұрпын біртұтас қағидаларға топтастырды. Жинақтың нақты мәтіні бір сақталған қолжазбада бекітілмеген — ол туралы білетініміз кейінгі орыс этнографтары мен ауызша дәстүрден жеткен, сондықтан оның дәл мазмұны бекем дерек емес, қайта құрастырылған нұсқа болып табылады.
Жадта сақталған түрінде Жеті Жарғы жер мен жайылым құқығын, қылмыстық заң мен құн жүйесін (кісі өлтіру немесе жарақаттау үшін төленетін өтемақы), отбасы мен мұраны, рулардың міндеттерін және тайпааралық дауларды шешу тәртібін қамтыды. Оның басты мақсаты — барымта (кек қайтару мақсатындағы шапқыншылық) тізбегін азайтып, үш жүзді ортақ ережелермен біріктіру еді.
Төле би, Қазыбек би және Әйтеке би осы кодекстің артындағы адами беделдер ретінде бірге аталады — әрқайсысы үш жүздің бірін бейнелеп, бірге бүкіл қазақ халқының бірлігін паш етеді. Үшеуі заңды бірге жазу үшін шынымен қатар отырды ма, әлде дәстүр олардың жеке үлестерін бір негізгі сәтке біріктірді ме — бұл белгісіз, бірақ рәміз айқын: Жеті Жарғы — ұлттың өзінің ең дана адамдары арқылы өзіне-өзі заң шығаруын білдірді.
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 1 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Төле бибиЖеті ЖарғыҰлы жүзТәуке ханәдет-ғұрыпжоңғар соғыстары