Бөлісу
Кіріспе
Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) — қазіргі қазақ педагогикасының іргетасын қалаған қазақ ағартушысы, жазушысы, этнографы әрі фольклоршысы. Ерте жетім қалып, белгілі би атасы Балғожа Жаңбыршиннің тәрбиесінде өскен Ыбырай қазақ даласын Ресей әкімшілігі бірте-бірте билеп алып жатқан кезеңде Торғай өңірінде ер жетті. Ол сауаттылық пен зайырлы білім қазақ халқының өркендеуінің ең сенімді жолы деген сенімге өмірін арнады.
Ыбырай бастапқы білімді Орынбордағы орыс-қазақ мектебінде алды; бұл мектеп патша әкімшілігіне аудармашылар мен хатшылар даярлау үшін ашылған еді. Сонда ол балалық шағынан таныс қазақ ауыз әдебиетін де, ХІХ ғасыр ортасындағы орыс әдеби және педагогикалық ағымдарын да, оның ішінде ұстаз Константин Ушинскийдің идеяларын да бойына сіңірді. Осы қос мұра оның өмірлік ісін айқындады: практикалық білімді қазақ тілінде беретін, әрі кең білімге жол ашатын мектептер құру.
Аудармашы әрі мұғалім болып қызмет еткеннен кейін Ыбырай 1879 жылы Торғай облысының қазақ мектептерінің инспекторы болды. Осы қызметте ол ауқымды мектеп ашу бағдарламасын жүргізді. Дәстүрлі мектептердегі діни оқудан бас тартып, көшпелі әрі отырықшы қауымның күнделікті қажетіне қызмет ететін зайырлы мектептер ашты. Ол мектеп дала тіршілігінің шындығына негізделуі тиіс екенін түсініп, оны қолжетімді, білікті мұғалімдермен қамтылған әрі ана тілінде жүргізілетін ету үшін күресті.
Оның ең ұзақ сақталған еңбегі — оқулықтары. 1879 жылы ол қазақ тіліндегі тұңғыш зайырлы оқу құралы «Қазақ хрестоматиясын» шығарды, сонымен қатар қазақ балаларына орысша оқуды үйрететін нұсқаулық жазды. Бұл кітаптар халық ертегілеріне, мақал-мәтелдерге және адалдық, еңбекқорлық пен білімді дәріптейтін төл әңгімелерге сүйенді. Осылар арқылы Ыбырай оқу-ағартуға арналған жазба қазақ тілін қалыптастырып, мұғалімдерге алғашқы практикалық құралдарды берді.
Ыбырай дәстүрден батыл бас тартып, қыздар білімін жақтады. Ол Торғай өңірінде қазақ қыздарына арналған тұңғыш мектеп ашып, халықтың өркендеуі ұлдармен қатар аналардың да оқуына байланысты деп уәждеді. Сондай-ақ ол кәсіптік және ауылшаруашылық мектептерін дамытты; қолөнер мен сауда дағдылары қазақтарға мәдени болмысын жоғалтпай жедел экономикалық өзгеріске бейімделуге көмектеседі деп сенді.
Этнограф әрі жазушы ретінде Ыбырай ауыз әдебиетін жинап, әдет-ғұрыпты жазып алып, орыс шығыстанушыларымен хат алысып, қазақ фольклорын жоғалу қаупі төнген кезде құжаттауға үлес қосты. Қарапайым әрі тағылымды өз әңгімелері мен өлеңдері ұрпақтар бойы қазақ сыныптарының тұрақты материалына айналды.
1889 жылы Қостанай маңында дүниеден өткенде Ыбырай артына мектептер желісін, оқулықтар жинағын және оның әдістерін жалғастырған мұғалімдер буынын қалдырды. Замандастары Абай Құнанбайұлы мен Шоқан Уәлихановпен қатар, ол ХІХ ғасырдағы қазақ даласының ұлы ағартушыларының бірі ретінде еске алынады. Халық өз тілінде оқуы тиіс, қыздар ұлдармен қатар білім алуы тиіс деген ұстанымы қазақ мәдениетіне ол қызмет еткен империядан да ұзақ жасаған өзін-өзі жаңарту құралдарын сыйлады.
Ыбырайдың 1879 жылғы «Қазақ хрестоматиясы» жай оқулық қана емес, мәдени құрылыстың айқын актісі болды. Ол шыққанға дейін балаларға арналған зайырлы баспа оқу құралы қазақ тілінде болмаған еді. Ыбырай халық ертегілерін, мақал-мәтелдерді, жұмбақтарды және өзінің тағылымды әңгімелерін мұғалім сыныпта нақты қолдана алатын деңгейлік тізбекке жинады. Таңдалған мәтіндер адалдықты, еңбекқорлықты, жан-жануарға мейірімділікті және білімнің құндылығын дәріптеп, сауаттылықпен қатар адамгершілік тәрбиесін өрді.
Хрестоматия практикалық қызмет те атқарды. Оқу-ағарту мақсаты үшін қазақ тілін тұрақты жазба түрге келтіру арқылы Ыбырай бір буын мұғалімдер мен оқушыларға арналған емле мен сөздік қорын орнықтыруға септесті. Оны ол қазақ балаларына орысша оқуды үйрететін нұсқаулықпен толықтырды, өйткені шәкірттеріне орыс тілінде жүргізілетін патша әкімшілігінде жол табу қажет болатын. Ана тілі бірінші, екінші тіл көпір ретінде деген бұл тепе-теңдік оның прагматикалық көзқарасын танытты. Оның әңгімелері мен өлеңдері ондаған жыл бойы қазақ әліппелерінде сақталып, оны қазақ баспа әдебиетінің ерте тарихындағы ең көп оқылған авторлардың біріне айналдырды.
1879 жылдан кейін Торғай өңіріндегі қазақ мектептерінің инспекторы қызметінде Ыбырай идеяларды институттарға айналдырды. Ол таза діни оқудың орнына оқу, есеп және практикалық білім беретін зайырлы мектептерді жақтады, мұғалімдерді тартып, даярлап, ғимарат тауып, мектепті көшпелі әрі отырықшы отбасылардың қажетіне жалғауға тырысты.
Оның ең батыл қадамы — өңірдегі қазақ қыздарына арналған тұңғыш мектепті ашуы болды; бұл қыздардың ресми білім алуы дерлік белгісіз қоғамдағы дәстүрге тіке қарсылық еді. Ыбырай аналардың ағартылуы халықтың өркендеуінен бөлінбейтінін уәждеді. Сондай-ақ ол кәсіптік және ауылшаруашылық мектептерін ашты; қолөнер, сауда және егіншілік дағдылары қазақтарға болмысын сақтай отырып экономикалық дүрбелеңге бейімделуге көмектеседі деп сенді. Жалпы алғанда, оның мектептер желісі біртұтас философияны бейнеледі: білім қолжетімді, пайдалы, қазақ тіліне негізделген әрі әр балаға ашық болуы тиіс, ол санаулылардың артықшылығы емес.
Бұл тақырыпты интерактивті тарихи картадан зерттегіңіз келе ме?
Картадан зерттеу — тегінКілт сөздер
Ыбырай Алтынсаринқазақ ағартушылығыТорғайқазақ әдебиетіРесей империясыэтнографияағартушылық