Бөлісу
Кіріспе
Абай Құнанбайұлы (1845–1904) — жаңа заманғы қазақ мәдениетінің орталық тұлғасы. Ақын, сазгер, аудармашы әрі ойшыл ретінде ол жаңа жазба қазақ әдебиетінің негізін салушы және қазақ зиялы өмірінің ұлы реформаторларының бірі деп саналады. Шын аты — Ибраһим, бірақ ол балалық шағында әжесі Зере берген «Абай» деген еркелеткен есіммен әйгілі болды.
Абай қазіргі Шығыс Қазақстандағы Семей өңірінің Шыңғыстау тауларында дүниеге келді. Ол Арғын тайпасының Тобықты руының ықпалды отбасынан шыққан; әкесі Құнанбай — беделді әрі күшті билеуші болатын. Абай Семейдегі медіреседе дәстүрлі мұсылманша білім алып, араб, парсы және түркі әдеби дәстүрлерін меңгерді. Сонымен қатар ол орыс және еуропа ой-санасына терең бойлап, Пушкин, Лермонтов, Толстой, Гёте, Шиллер шығармаларын және Еуропа ағартушылығын оқыды.
Дала ауыз әдебиетінің бай дәстүрі мен Шығыс пен Батыстың әдеби мәдениеті — осы қос мұра Абайдың бүкіл өмірлік ісін айқындады. Ол қазақ тілін жазба әдебиеттің, философияның және жаңа білімнің құралына айналдыруды мақсат етті. Надандыққа да, көзсіз еліктеуге де қарсы шыққан ол халқын білім алуға, адал еңбекке және рухани тазалыққа шақырды.
Абайдың поэзиясы қазақ өлеңін түбегейлі өзгертті. Ол жаңа өлшемдер, тақырыптар мен пішіндер енгізіп, махаббат, табиғат, жыл мезгілдері, адам мінезі және қоғам кемшіліктері туралы жазды. Жыл мезгілдерін суреттейтін лирикалық өлеңдері тілдегі ең сүйікті туындылардың қатарында. Сазгер ретінде ол көптеген өлеңдеріне әуен шығарды; Көзімнің қарасы сияқты әндер бүгінге дейін орындалып, ұлттық музыка қазынасының бір бөлігі болып табылады.
Абайдың ең үлкен прозалық жетістігі — Қара сөздер (Сөздер немесе насихат сөздер деп те аталады), өмірінің соңында жазылған қырық бес философиялық эссе мен ой-толғаудан тұратын жинақ. Бұл шығармаларда Абай білім, иман, әдеп, еңбек және замандастарының кемшіліктері туралы терең гуманизммен әрі өткір сын тұрғысынан толғанады.
Абай сондай-ақ аудармашы ретінде Пушкин, Лермонтов, Гёте, Крылов шығармаларын қазаққа аударды. Оның Пушкиннің Евгений Онегин романынан, әсіресе Татьянаның хатынан жасаған аудармасы кең таралып, дала бойында әнге айналды.
Абай 1904 жылы туған өлкесінде, дарынды ұлдарының ерте қайтыс болуын қайғыра отырып дүниеден өтті. Тірі кезінде толық бағаланбаса да, оның ықпалы қайтыс болғаннан кейін біртіндеп өсе түсті. Шығармашылығы ХХ ғасыр басындағы қазақ зиялыларына шабыт берді әрі қазіргі әдеби тілдің іргетасы болып қала береді.
Бүгінде Абай ұлттың ар-ожданы ретінде ардақталады. 1995 жылы ЮНЕСКО оның туғанына 150 жыл толуына орай «Абай жылын» жариялады. Оның есімі Қазақстан бойынша қалаларға, университеттерге, көшелер мен алаңдарға берілген, ал бейнесі мен өлеңдері ұлттық бірегейлікке сіңіп кеткен. Білім, адалдық пен өзін-өзі жетілдіру — қадір-қасиетке жетудің жолы деген Абайдың мәңгілік үндеуі ХХІ ғасырда да жаңғырып келеді.
Абайдың Қара сөздері — оның философиялық бас туындысы әрі қазақ прозасының іргетасы. Өмірінің соңғы жылдарында жазылған бұл шығарма қырық бес қысқа «сөзден» тұрады, олар қысқа нақыл сөздерден бастап ұзақ ой-толғауларға дейін созылады. Оларда Абай халқының рухани және ақыл-ой жағдайын аяусыз шыншылдықпен зерделейді, ислам, шығыс және еуропа дәстүрлерінің даналығын дала тұрмысы туралы өз бақылауларымен ұштастырады.
Эсселер білім мен надандық, иман мен ақыл, адал еңбек пен жалқаулық, достық, тәрбие және басшылық жауапкершілігі тақырыптарын қозғайды. Абай жалқаулықты, мақтаншақтықты және бос дауларды сынай отырып, білім іздеуге, пайдалы еңбекке және шынайы иманға шақырады. Оның Жиырма бесінші сөзінде қазақтарды орыс тілін, ол арқылы дүние ғылымдарын үйренуге үндейді — өз бірегейлігінен бас тарту үшін емес, оны нығайту әрі жаңғырту үшін.
Қара сөздер — әдептік трактаттан да терең, гуманистік философияның елеулі туындысы. Ол ой-толғамды қазақ прозасының үлгісін орнатты әрі мектептер мен жоғары оқу орындарында оқытылып келеді. Көптеген тілдерге аударылған бұл шығарма Абайдың келешек ұрпаққа арнаған ең тікелей үндеуі болып қала береді.
Абай тірі ауыз әдебиет дәстүрінің ішінен қазақ өлеңін қайта қалыптастырды. Ол жаңа поэтикалық пішіндер мен өлшемдер енгізіп, поэзияның тақырыптық аясын кеңейтіп, табиғат, махаббат және адам мінезі суреттемелеріне жаңа психологиялық тереңдік дарытты. Күз, қыс, көктем және жаз даласын бейнелейтін жыл мезгілі өлеңдері дәл бақылауы мен әсемдігі үшін жоғары бағаланады.
Сазгер ретінде Абай көптеген өлеңдеріне төл әуен шығарып, қазақ халқының әдеби және музыкалық дәстүрлерін тоғыстыруға септігін тигізді. Көзімнің қарасы және Айттым сәлем, Қаламқас сияқты әндер ұлттық репертуарға еніп, бүгінге дейін орындалады.
Абай аудармашы әрі мәдени көпір ретінде де айрықша маңызды болды. Ол Пушкин, Лермонтов, Гёте, Байрон (Лермонтов арқылы) және мысалшы Крылов шығармаларын қазаққа аударды. Пушкиннің Евгений Онегин романынан Татьянаның хаты, өзі шығарған әнге салынып, дала бойында тарап, халық сүйіктісіне айналды. Осы аудармалар арқылы Абай қазақ әдебиетін орыс пен еуропа ой-санасының ағымдарына ашты әрі ана тілінің мол мүмкіндігін көрсетті.
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 1 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Абайқазақ әдебиетіпоэзияфилософияҚара сөздерСемейқазақ мәдениеті