Бөлісу
Кіріспе
Асан Қайғы — қазақ ауыз әдебиетіндегі ең сүйікті әрі ең жұмбақ тұлғалардың бірі. Оның есіміндегі «Қайғы» сөзі «қайғылы Асан» дегенді білдіреді. Ол жырау ретінде — өлеңі даланың адамгершілік салмағын көтерген ақын, философ әрі ақылшы ретінде есте қалған. Алайда оған телінген деректердің барлығы дерлік жазба құжаттар арқылы емес, аңыз арқылы жеткен, сондықтан оның өмірін нақты дәлелденген тарих емес, дәстүр ретінде қабылдаған жөн.
Қалыптасқан дәстүр бойынша оның өмірі шамамен б. з. 1361–1465 жылдар аралығына жатқызылады. Бұл аса ұзақ мерзімнің өзі оның өмірбаянының аңыздық сипатын аңғартады. Бұл даталар нақты емес әрі сол дәуірдің дереккөздерінен расталмайды. Дәстүр қарт Асанды Алтын Орда мен оның мұрагер мемлекеттерінің аумалы-төкпелі дәуірімен байланыстырады; кейбір әңгімелерде ол Ноғай ортасында, шығыс Дешті Қыпшақ билеушілеріне ақыл айтушы ретінде суреттеледі.
Асан Қайғы ең күшті түрде Қазақ хандығының іргетасын қалаған буынмен байланысты. Ауыз дәстүрде ол Жәнібек пен Керей дәуірінің данасы ретінде көрінеді — бұл сұлтандар XV ғасырдың 1450–1460 жылдары шамасында ел-жұртын Әбілқайыр хандығынан бөліп әкетіп, жаңа жұрт құрды. Асанның бұл хандарға шынымен қызмет еткені, әлде кейінгі ұрпақтың оны осы оқиғаға қосқаны — анық емес. Дәстүр үшін маңыздысы — оның үні отан іздеген халықтың ар-ожданы атынан сөйлейтінінде.
Оның аңызының басты желісі — Жерұйықты іздеу. Жерұйық дегеніміз — өзендері тәтті, жайылымы солмайтын, адамдары алауыздықсыз, қорқынышсыз әрі әділетсіздіксіз өмір сүретін армандағы уәде етілген жер. Әңгімелер бойынша Асан жүйрік түйесі Желмаяға мініп, дала кезіп, әр өлкенің сол игілікті жер екен-екендігін сынаған. Ол қай жерден де бір кемшілік тауып, барған сайын қайғыға батқан — есіміндегі «Қайғы» осыдан шыққан. Жерұйықты іздеу — әділ әрі берекелі отанға деген мәңгілік адами аңсардың, әрі оны қамтамасыз ету жетекшілердің міндеті екенінің бейнесіне айналды.
Оған телінетін жырларда Асан билеушілерге қатаң сыншы. Ол Жәнібекке халқын елемеген, не сән-салтанатқа, не соғысқа берілген ханның өзіне артылған сенімге опасыздық жасайтынын ескертеді. Билікке шындықты бетке айтуға батылы барған данышпан бейнесі Асан Қайғы тұлғасына тұрақты саяси әрі этикалық қуат берді. Ол би мен жыраудың қауым даналығының сақшысы ретіндегі дәстүрін бейнелейді.
Тарихи Асан көмескі болғандықтан, ғалымдар оны құрама, жартылай мифтенген тұлға ретінде қарастырады — бәлкім, XV ғасырдағы бір немесе бірнеше нақты ақын-ақылшыдан, бәлкім тұтас бір дәуірдің мұраты бейнеленген образ. Дегенмен оның есімі классикалық қазақ поэзиясының бастауында тұр, ал оған телінген жырлар ғасырлар бойы ауызша жеткізіліп, әлдеқайда кейін ғана жазбаға түсірілген.
Өмірінің ақиқаты қандай болса да, Асан Қайғы — мәдени мәні зор тұлға. Оның қайғысы — торығу емес, адамгершілік байыптылық; оның утопиясы — қашқақтау емес, әрбір жер мен әрбір жетекшіні өлшейтін өлшем. Бүгінгі Қазақстанда ол ұлттық дана ретінде еске алынады, ал Жерұйық гүлденген, әділ отан туралы арманды білдіріп келеді.
Жерұйық туралы аңыз — Асан Қайғы дәстүрінің жүрегі. Жерұйық деп бейнеленетіні — молшылықтың идеал жері: топырағы құнарлы, суы тәтті әрі мол, малы ауру-сырқаусыз өсетін, жабайы мен үй жануарлары тату тұратын, ешкім қанаудан, ашаршылықтан не соғыстан зардап шекпейтін жер. Бұл — мал шаруашылығымен айналысқан көшпелі қоғамның құндылықтарына лайықталған жердегі жұмақтың өзі.
Әңгімелерде Асан бұл жерді тек армандап қана қоймайды — оны белсенді түрде іздейді. Аты аңызға айналған жүйрік түйесі Желмаяға мініп, ол даланы бір өзен аңғарынан екінші тау жайылымына дейін кезіп, әрбірін өз арманымен салыстырады. Әр өлкеден ол түбегейлі бір кемшілік табады: қысы тым қатал, жазы тым құрғақ, не халқы алауыз. Әрбір көңіл қалу оның қайғысын тереңдете түседі, осы үздіксіз мұңнан ол Қайғы деген есімге ие болады.
Аллегория ретінде оқығанда, бұл ізденіс терең ойды білдіреді: мінсіз отанға қол жеткізу мүмкін болмаса да, оны іздеудің өзі — адамгершілік парыз. Жерұйық қазақ мәдениетінде әділдік, қауіпсіздік пен берекеге деген аңсардың сүйеу нүктесіне айналды — нақты жерлер мен нақты билеушілер жетпей қалатын өлшемге. Бұл әңгіменің ауыз әдебиеті мен фольклорға жататынын ұмытпаған жөн; ол белгілі бір көшке қатысты тарихи дерек емес, әдеби әрі этикалық туынды.
Дәстүр Асан Қайғыны Қазақ хандығының құрылу дәуірімен әрі Жәнібек пен Керей сұлтандарымен байланыстырады. XV ғасырдың ортасында бұл жетекшілер Әбілқайыр хандығынан бөлініп, Жетісу мен Дешті Қыпшақ жерінде жеке саяси қауым құру үшін ел-жұртын жинады. Ауыз дәстүрде Асан осы билеушілердің қасында сөзімен жөн сілтеп әрі ескерту жасайтын қарт ақылшы ретінде көрінеді.
Оған телінетін поэзия жырауды елдің ар-ожданы ретінде бейнелейді. Асан Жәнібекті бойкүйездігі үшін айыптап, ханның нағыз байлығы жаулап алуда не салтанатта емес, халқының амандығында екенін ескертеді. Бұл бейне дала қоғамындағы жырау мен бидің кеңірек рөлін көрсетеді — олардың беделі даналық пен шешендікке негізделген әрі олардан билеушіге де ашық сөйлеу күтілген.
Тарихшылар Асан мен осы нақты хандар арасындағы байланысты растауға болмайтынын ескертеді. Ол нақты замандас болуы да, кейіннен Қазақ хандығының құрылу хикаясына қосылған бұрынғы Алтын Орда не Ноғай ортасының тұлғасы болуы да, негізінен символдық бейне болуы да мүмкін. Анығы — оның аңызы жаңа хандыққа адамгершілік шежіре берді: кейінгі ұрпақ ардақтап, дамыта түскен поэтикалық кеңес пен жауапты билік дәстүрі.
Бұл тақырыпты интерактивті тарихи картадан зерттегіңіз келе ме?
Картадан зерттеу — тегінКілт сөздер
Асан ҚайғыжырауҚазақ хандығыЖерұйықауыз әдебиетіЖәнібек пен Керейдала философиясы