Бөлісу
Кіріспе
Бұқар жырау Қалқаманұлы — XVIII ғасырдағы Орталық Азияның ең ықпалды ақын-дана тұлғаларының бірі. Ол жырау болды — далада ақын, шешен әрі саяси кеңесшінің рөлін қатар атқарған тұлға. Қазақ халқының тарихындағы ең сын-қатерлі дәуірлердің бірінде елді біріктірген Абылай ханның ең жақын ақылшыларының бірі ретінде танылды.
Дәстүрлі деректер оның туған жылын шамамен 1668, қайтыс болған жылын шамамен 1781 деп көрсетеді — бұл оны жүз жастан асқан адам етеді. Бұл даталар көбіне жазба құжаттан гөрі ауызша дәстүрге сүйенеді, сондықтан тарихшылар нақты жасты сақтықпен қарастырады. Күмәнсіз нәрсе — оның аса қарт жасқа жеткені және бірнеше ондаған жыл бойы елдің белсенді үнін иеленгені. Ол Орта жүздегі Арғын тайпасынан шыққан.
Бұқардың басты құралы — толғау болды. Бұл — жиын алдында дауыстап, көбіне суырып салып айтылатын тағылымды, ой-толғамды өлең түрі. Осы өнер арқылы ол өз заманының ұлы мәселелерін көтерді: билеушінің міндеттері, алауыздықтың зардабы, дүние өткіншілігі және хан мен халықты байланыстыратын адамгершілік тәртіп. Оның жыры ермек емес, кеңес еді — далалық жиындарда іс-әрекетке бағыт сілтеп, пікір қалыптастыруға арналды.
Оның өмірі Жоңғар хандығына қарсы ұлы күреспен тұспа-тұс келді. Жоңғарлардың жорығы XVIII ғасырдың басында, Ақтабан шұбырынды деп аталатын дәуірде қазақ жерін ойрандады. Осы аяда Бұқар жырау өзінің беделін үш жүздің — Ұлы, Орта және Кіші жүздің — ынтымағын насихаттауға, Абылайдың көсемдігіне рухани салмақ қосуға жұмсады. Оның өлеңдерінде бірлік тек әскери айла емес, қасиетті парыз ретінде көрінді.
Қазақ дәстүрі негізінен ауызша болғандықтан, Бұқардың туындылары оның көзі тірісінде жазбаға түспеген деуге болады. Оған тиесілі жырлар кейінгі жыршылардың ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуі арқылы сақталып, тек XIX–XX ғасырлардан бастап жинақталып, баспаға шықты. Сондықтан ғалымдар тарихи тұлға мен оның атымен жеткен жыр жинағын бөліп қарайды, өйткені жеткен мәтіндерге кейінгі қосымшалар араласуы мүмкін.
Бұқар жырау бүгінгі Павлодар облысындағы Баянауыл өңірінде жерленген деп есептеледі — бұл өлке Арғынмен ежелден байланысты. Оның есімі сонда да, ел көлемінде де құрметпен ескеріледі: аудандар, ескерткіштер мен мәдени мекемелер оның атымен аталады. Қазіргі Қазақстанда ол қазақ әдеби және саяси ойының іргетасын қалаған тұлға ретінде ұлықталады.
Бұқардың маңызын түсіну үшін жырау деген ұғымның өзін түсіну қажет. Қазақ даласында жырау жай ғана ән айтушы емес еді. Ол — сөзі шынайы саяси беделге ие дана тұлға болды; ханды иландыра алатын, дау-жанжалды басатын, шашыраған рулады ортақ іске жұмылдыра алатын кеңесші. Жырау поэзия, көріпкелдік және мемлекеттік істің түйіскен жерінде тұрды.
Бұқар осы рөлді ең биік деңгейде иеленді. Оның ұнатқан жанры — толғау — ақсақалдар, батырлар мен билеушілер жиынында айтылатын адамгершілік пен саяси ой-толғам өлеңі болды. Лирикадан өзгеше, толғаудың мақсаты үйрету мен иландыру еді: ол көсемдердің іс-әрекетін таразылады, тәкаппарлық пен алауыздықтан сақтандырды, тағдыр тұрақсыздығын еске салды.
Абылай ханға қызмет ете жүріп, Бұқар мемлекеттің аға кеңесшісіне ұқсас орын алды. Ауызша дәстүр оны соғыс, дипломатия және төрт жағынан қыспаққа алынған халықты басқару мәселелерінде ханға ақыл айтушы ретінде бейнелейді. Сөйтіп оның жыры қоғамдық ар-ождан тәрізді қызмет атқарды — билеушінің беделін әділдік пен жауапкершілік мұратына байлады. Бұл — далада ақын сөзінің өзі билік құралы болғанын еске салады.
Бұқар жырауға тиесілі жыр мұрасы түгелге жуық ауызша дәстүр арқылы сақталған. Жазу кең таралмаған мәдениетте өлеңдер бір буын орындаушыдан екіншісіне ауысып, жатталып, бейімделіп, шамамен екі ғасыр бойы қайта айтылып барып қағазға түскен. Сол себепті бүгінгі қолымыздағы мәтіндер оның түпнұсқа дарынын да, сөзін әрі қарай жеткізгендердің үлесін де қамтиды. Ғалымдар бұл топтаманы сақтықпен қарастырып, тарихи кісіні оны қоршаған аңыздан ажыратады.
Дегенмен оның қазақ рухани өміріне ықпалы зор. Ол көтерген тақырыптар — билеушілердің адамгершілік міндеті, үш жүздің бірлігінің қажеттігі және жоңғар қаупіне қарсылық — қазақ саяси ойының тұрақты тұғырына айналды. Кейінгі ақындар мен реформаторлар оны негізін салушы үн ретінде еске алды.
Бүгінде Бұқар жырау бүкіл Қазақстанда еске алынады. Баянауыл өңіріндегі оның дәстүрлі жерленген орны — ұлттық тағзым орны, ал есімі аудандарға, мектептер мен ескерткіштерге берілген. Қазіргі дәуірде ол қазақ мемлекеттілігі, әділдік пен ортақ бірегейлік идеясын қалыптастыруға үлес қосқан отаншыл дана ретінде ұлықталады.
Бұл тақырыпты интерактивті тарихи картадан зерттегіңіз келе ме?
Картадан зерттеу — тегінКілт сөздер
Бұқар жыраужырауАбылай ханқазақ әдебиетіАрғынБаянауылXVIII ғасыр