Бөлісу
Кіріспе
Райымбек батыр (толық аты-жөні Райымбек Хангелдіұлы, шамамен 1705–1785 жж.) — XVIII ғасырдағы қазақ Ұлы жүзінің ең атақты қолбасшыларының бірі. Батыр — ерлік пен қолбасшылықты білдіретін атақ — ол Ұлы жүздің Албан руынан шыққан және Жоңғар хандығына қарсы ұзақ күресте қарсылықтың символына айналды.
Оның өмірі қазақ тарихындағы ең қатерлі кезеңмен тұспа-тұс келді. XVII ғасырдың аяғынан XVIII ғасырдың ортасына дейін шығыстағы ойрат-моңғол бірлестігі — жоңғарлар — қазақ жеріне бірнеше рет басып кірді. «Ақтабан шұбырынды» деген атпен есте қалған апат (дәстүрлі түрде 1720 жылдардың басына жатқызылады) көптеген қазақ елін батысқа қарай үдере көшуге мәжбүр етті. Дәл осы жағдайда қорғанысты ұйымдастырған батырлар буыны көтерілді, ал Райымбек Жетісудің (Семиречье) алдыңғы қатарлы қолбасшыларының бірі ретінде танылды.
Райымбек туралы білетініміздің көбі ауыз әдебиеті, шежіре және кейінгі жазба деректер арқылы жеткен, сондықтан кейбір нақты даталар мен жекелеген шайқастардың егжей-тегжейіне сақтықпен қарау қажет. Дәстүр бір ауыздан растайтыны — оның Албан мен Ұлы жүздің одақтас күштерін біріктіріп, Іле өзені аңғары мен Тянь-Шань етегіндегі жайылымдар мен қоныстарды қорғаудағы рөлі.
Райымбек тек жеке ерлігімен ғана емес, руларды біріктірген көшбасшылығымен де есте қалды. Жоңғарларға қарсы соғыстар үш жүздің күшін үйлестіруді талап етті; Абылай хан мен Қабанбай, Бөгенбай сияқты батырлар жалпы күреске байланысты еске алынады. Райымбектің даңқы оңтүстік-шығыс шекараны — дала мен таудың арасындағы қақпаны — қорғауымен байланысты.
Қытай империясының қысымымен 1750 жылдары Жоңғар хандығының күйреуі Райымбек өмірінің мәнін айқындаған қатерді бәсеңдетті. Дәстүр бойынша ол ұзақ жасап, шамамен 1785 жылы қайтыс болған деседі. Ол бүгінгі Алматы қаласының жерінде жерленді, ал оның қабірі іле-шала қастерлі орынға айналды.
Кейінгі ғасырларда жерленген орны оңтүстік-шығыс Қазақстандағы ең маңызды зиярат орындарының біріне айналды. Адамдар оның рухын ардақтауға келді әрі келе береді, ал бұл орын халық сенімінде киелі сипат алды. Қазіргі қалада оның есімі әр жерден көрінеді: Алматының ірі ауданы, орталық даңғылы және метро бекеті Райымбек есімімен аталады, ал кесенесі еске алу орны ретінде өз қызметін жалғастырып келеді.
Райымбек батыр қазақ ұлттық жадынан ерекше орын алады. Ол отанды қорғаудың нақты түрін — Жетісу деген белгілі бір жерді белгілі бір қатерлі жаудан қорғауды — бейнелейді. Тәуелсіздіктен кейінгі кезеңде ол аман қалу үшін болған тарихи күресті қазіргі Қазақстанның, әсіресе оның ең ірі қаласының болмысымен байланыстыратын ұлттық батыр ретінде қабылданды.
Қазақтар мен Жоңғар хандығы арасындағы XVIII ғасырдағы соғыстар Райымбек өмірінің негізгі аясын құрайды. Тәртіпті атты әскерге және барған сайын отты қаруға ие болған ойрат-моңғол державасы — жоңғарлар — қазақ жайылымдарына батысқа қарай қысым жасады. 1720 жылдардың басында Ақтабан шұбырынды деп есте қалған қасірет басталып, шапқыншылық елді бытыратып, ауыр шығынға ұшыратты. Қалпына келу мен қарсы шабуыл жаңа көшбасшылық түрін талап етті, ал атты әскерді жинап, бастай алатын жауынгер-қолбасшылар — батырлар — заманның басты тұлғаларына айналды.
Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы Жетісу («Жеті өзен елі») стратегиялық жағынан өте маңызды әрі қауіпті ашық жер еді. Оның өзендері, құнарлы аңғарлары мен тау асулары малшыларды да, шапқыншыларды да тартты. Райымбектің даңқы осында тамыр жайған: дәстүр оны Іле аңғары мен Тянь-Шань етегін ұстап тұру үшін Албан мен Ұлы жүздің күштерін ұйымдастырушы деп таниды. Дерек негізінен ауызша болғандықтан, жекелеген шайқастардың хронологиясы мен шығын мөлшері белгісіз, әрі деректерді құжаттық қана емес, еске алу сипатында оқыған жөн. Анық нәрсе — жоңғар қатері тек 1750 жылдары хандық Қытай қолынан күйреген соң ғана басылды, бұл Райымбек өмірінде болды.
Райымбектің бүгінгі Алматыдағы қабірі қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай қастерлеу орнына айналды; өлген уақыты дәстүрлі түрде шамамен 1785 жылға жатқызылады. Ұрпақтар бойы бұл орын өңірдегі ең басты зиярат орындарының біріне айналып, адамдар құрмет көрсетуге және батасын алуға жиналды. Орынды белгілеп тұрған кесене бүгінде де еске алудың белсенді мекені болып, дін ұстанушыларды да, қаланың тарихына қызығушыларды да тартады.
Қазіргі қала тінінде осыншама терең орныққан тарихи тұлға сирек. Алматыда Райымбек есімі орталық ауданды, ірі даңғылды және метро бекетін атайды — бұл оны тұрғындардың күнделікті өмірінде үнемі еске салып тұрады. Бұл көрнектілік оның қазақ ұлттық жадындағы орнын көрсетеді: 1991 жылғы тәуелсіздіктен кейін Райымбек отанды қорғаған, ұлт іргетасы саналатын батыр-қаһармандар қатарында ардақталды. Оның тарихы жоңғар соғыстары арқылы қазақ халқының аман қалуы туралы кең баянның бір бөлігі ретінде, Қабанбай, Бөгенбай сынды батырлармен әрі Абылай ханның біріктіруші көшбасшылығымен қатар оқытылады. Қасиетті орын әрі азаматтық атау ретінде Райымбек батырдың мұрасы діни сенімді, халық дәстүрін және ресми еске алуды байланыстырады.
Бұл тақырыпты интерактивті тарихи картадан зерттегіңіз келе ме?
Картадан зерттеу — тегінКілт сөздер
Райымбек батырҰлы жүзЖоңғар соғыстарыЖетісуАлматыҚазақ батырларыкесене