Бөлісу
Кіріспе
Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) — қазақ рухани тарихындағы ең жарқын тұлғалардың бірі: даланың классикалық поэзия дәстүрі мен жаңарудың жаңа дәуірін жалғастырған ақын, ойшыл, тарихшы, сазгер әрі аудармашы. Ол Семей өңіріндегі Шыңғыс тауларында дүниеге келді. Шәкәрім — ұлы Абай Құнанбайұлының немере інісі әрі адал шәкірті болды; ұстазынан білімге, моральдық кемелденуге және халықтың рухани оянуына деген терең құштарлықты мұра етіп алды.
Әкеден ерте айырылған Шәкәрім Абайдың тәрбиесінде өсіп, даланың ауызша даналығын да, орыс пен Шығыстан келген әдеби ағымдарды да бойына сіңірді. Ол араб, парсы, түрік және орыс тілдерін өз бетінше үйреніп, философия, дін мен тарих салаларынан көп оқыды. Осы өзіндік білім оны Сопылық поэзияны да, Шығыс даналарының еңбектерін де, ХІХ ғасыр орыс әдебиетіндегі моральдық тартыстарды да еркін меңгерген, ауқымы кең ойшылға айналдырды.
Оның әдеби мұрасы аса бай. Шәкәрім лирикалық өлеңдер, дастандар мен дидактикалық шығармалар жазып, этикалық тәлімді адам тағдыры жайлы терең, кей тұста мұңды толғаныспен ұштастырды. Ол басқа әдебиеттерден аударып, бейімдеп, қазақ оқырманының дүниетанымын кеңейтуге үлес қосты. Сазгер ретінде өз өлеңдерінің көбіне ән шығарып, дала ән дәстүрін байытты. Алайда оның ең ауқымды жетістігі — ғылыми еңбек: Шежіре, яғни түркі мен қазақ халықтарының тарихы мен шежіресі. Бұл еңбекте ол ауызша дәстүр мен қолжетімді жазба деректерге сүйеніп, ұлтының түп-тегі мен руларын қалпына келтіруге тырысты.
Шәкәрімнің философиялық еңбектері ар-ождан, әділдік және өмірдің мәні туралы ғұмыр бойы толғанысын танытады. Ол адам әрекетін кез келген сыртқы билік емес, ішкі моральдық заң — ар-ождан үні басқаруы тиіс деп тұжырымдады. Оның ойы ислам этикасына, заманының рационалистік ағымдарына және өзінің ойшыл мінезіне сүйеніп, жеке адами адалдықты ізгі өмірдің өзегіне қойған өзіндік синтез тудырды.
Кейінгі жылдары Шәкәрім қоғамдық істерден шеттеп, тауға оңашаланып, жазумен әрі ойлаумен айналысты. Революция мен кеңес өкіметінің орнығуы оның айналасындағы әлемді түбегейлі өзгертті. 1931 жылы Қазақстандағы саяси қуғын-сүргін науқаны мен ұжымдастырудың ауыр жағдайында Шәкәрім қайтыс болды. Оның қазасының нақты жағдайлары түрлі дереккөздерде әртүрлі баяндалады, тарихшылар бұл оқиғаны әр қырынан сипаттайды; жалпы келісілген пікір — ол сол кезеңнің қуғын-сүргіндік ахуалымен байланысты болды. Содан кейін оның есімі мен шығармалары ондаған жыл бойы тыйым салынды.
Шәкәрім кейінгі кеңестік кезеңде ақталды, ал оның абыройы Қазақстан тәуелсіздігі тұсында толық қалпына келтірілді. Бүгінде ол қазіргі қазақ әдебиеті мен философиясының негізін салушылардың бірі ретінде құрметтеледі — ар мен адами қадір-қасиетті дәріптеген ойы оны жоюға тырысқан ғасыр арқылы үн қатады. Оның өлеңдері оқытылады, әндері орындалады, есімі Қазақстандағы мекемелерге беріледі — бұл ұлт тарихының ең ауыр кезеңінде ақиқатты іздеген ой иесіне қойылған мәңгілік ескерткіш.
Шәкәрімнің рухани қалыптасуын оның ағасы әрі ұстазы Абаймен қарым-қатынасынан бөліп қарауға болмайды. Абай қазақ мәдениетіндегі жаңа ағымды бейнеледі — ол сауаттылықты, сын көзбен ойлауды және кең дүниемен байланысты бағалай отырып, даланың моральдық әрі поэтикалық мұрасынан да қол үзбеді. Шәкәрім осы көзқарасты бойына сіңіріп, оны әрі қарай дамытты. Абай халқын білімге шақырып, жамандықтан безуге үндесе, Шәкәрім сол үндеулердің философиялық негізін іздеді: әрекетті әділ ететін не, өмірге мән беретін не деген сұрақтарды қойды. Ол бірнеше тілде терең оқып, араб, парсы, түрік және орыс мәтіндерімен тікелей жұмыс істеуді өз бетінше үйренді. Осы тілдік білік оған аударма мен бейімдеу арқылы қазақ оқырманының мәдени қорын байытуға мүмкіндік берді. Екеуінің арасындағы байланыс әрі жеке, әрі рухани болды: Шәкәрім Абайдың қазасын қатты қайғырып, өзін оның мұрасының сақшысы санады. Сол мұраны ХХ ғасырға жеткізе отырып, ол ағартушылық жобаны әлеуметтік реформа бағдарламасынан этика, иман мен ішкі өмір туралы тұрақты ізденіске айналдырды — осылайша ол Абайдың ізбасары ғана емес, өзіндік ойшыл болды.
Шәкәрімнің еңбектерінің ішінде Шежіре тарихты қалпына келтіру әрекеті ретінде ерекше орын алады. Қазақ дәстүрінде шежіре — ұрпақтар мен рулар бойынша тегін таратып баяндайтын генеалогиялық жазба; Шәкәрім бұл түрді түркі мен қазақ халықтарының ауқымды тарихына дейін кеңейтті. Ол қауымы сақтаған ауызша шежірелерге, Шығыс жылнамаларына және қолы жеткен жазба деректерге сүйеніп, ұлтына өз түп-тегі жайлы тұтас баян беруге ұмтылды. Бұл еңбек өз дәуірінің артықшылықтарын да, шектеулерін де танытады: ол құнды дәстүрлі білімді сақтай отырып, ірі кітапханалардан алыста еңбек еткен өзін-өзі оқытқан ғалымның қол жеткен материалдары мен болжамдарын да бейнелейді. Деректік мазмұнынан тыс, Шежіре халық өзін түсіну үшін өткенін білуге тиіс деген сенімді білдірді — бұл сенім Шәкәрімді сол дәуірдегі қазақ зиялыларының ұлттық сананы ояту әрекетімен үндестірді. Бұл еңбек ХХ ғасыр басындағы қазақ ойшылдарының өз тарихын және Еуразия халықтары арасындағы орнын қалай түсінгенін зерттеуде маңызды дерек болып қалады.
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 1 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Шәкәрімқазақ әдебиетіфилософияАбайСемейқуғын-сүргінШежіре