Бөлісу
Кіріспе
Қабанбай батыр (шамамен 1692-1770) — XVIII ғасырдың алғашқы жартысында қазақ хандығының тағдырын шешкен қазақ-жоңғар соғыстарының ең көрнекті қолбасшыларының бірі. Орта жүздегі Найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан ол Бөгенбай батырмен қатар жоңғар басқыншылығына қарсы күрестің символына және Абылай ханның жақын әскери кеңесшісіне айналды.
Аңыз бойынша оның туған есімі Ерасыл болған. Қазақтың «қабан» сөзінен шыққан Қабанбай атағы оның жекпе-жектегі қайтпас қаһарлылығы мен табандылығы үшін берілген деседі: ол шегінбейтін жабайы қабанға теңелген. Мұндай құрметті атақтар дала дәстүрінде батырдың ерлігін мәңгілендірудің әдеттегі жолы болатын, уақыт өте келе бұл атақ оның туған есімінің орнын халық жадында толық басып алды.
XVIII ғасырдың басы қазақтар үшін ауыр дағдарыс кезеңі еді. Шығыстағы күшті ойрат мемлекеті — Жоңғар хандығы қазақ жеріне қайта-қайта жойқын жорықтар жасады. Қазақ жадында «Ақтабан шұбырынды» (Ұлы апат, шамамен 1723) деген атпен сақталған қасірет елді бытыратып, батысқа қарай жаппай көшуге мәжбүр етті. Дәл осындай өмірлік қауіпке жауап ретінде Қабанбай сынды тұлғалар алға шықты, бытыраңқы күштерді ортақ қолбасшылыққа біріктірді.
Қабанбайдың ең даңқты рөлі Аңырақай шайқасында (шамамен 1730 жыл, Балқаш көлінің маңы) көрінді. Онда үш жүзден жиналған біріккен әскер жоңғарларды ауыр жеңіліске ұшыратты. Қабанбай сол шайқастың басты қолбасшыларының бірі ретінде еске алынады, ал Аңырақай жоңғар шабуылын тоқтатып, қазақтың сенімін қайта оятқан бетбұрыс ретінде сақталып келеді. Оның көсемдігінің нақты әскери егжей-тегжейлері негізінен ауызша жыр мен кейінгі шежіре арқылы жеткенімен, оның жеңіспен байланысы тарихи дәстүрде берік орныққан.
Абылай ханның билігі XVIII ғасырдың ортасында күшейген сайын Қабанбай оның ең сенімді қолбасшылары мен кеңесшілерінің қатарында болды. Бұл байланыс оны хандық өз жерін қайта біріктіруге ұмтылып, жоңғарлардан, Цин империясынан және кеңейіп келе жатқан Ресей шекарасынан қысым көрген онжылдықтарда қазақ саяси-әскери өмірінің ортасына қойды. 1750 жылдары Цин жорықтарынан кейін Жоңғар хандығының күйреуі Қабанбай бүкіл ғұмырында қарсы тұрған стратегиялық ахуалды түбегейлі өзгертті.
Қабанбай дәстүр бойынша ұзақ жасап, шамамен 1770 жылы дүниеден өткен деп есептеледі. Ол тек шайқас даласының қолбасшысы ретінде емес, толық даналық мағынадағы батыр ретінде еске алынады: беделі жеке ерлікке, халқының сеніміне және әлсізді қорғаған абыройына негізделген көсем. Оның есімі жырау поэзиясы, шежіре және қазақ ерлігінің кең мәдени қазынасы арқылы сақталды.
Қазіргі Қазақстанда Қабанбай батыр ұлттық жадтан ерекше орын алады. Көшелер, елді мекендер мен мекемелер оның атымен аталады, ол көбіне Бөгенбай батырмен бірге бірлік пен құрбандықтың рәмізі ретінде еске алынады. Оның тұлғасы XVIII ғасыр соғыстарының қазақ жүздері арасында ортақ бірегейлік сезімін қалай қалыптастырғанын және жеке қолбасшылардың ерлігі ұлттың іргетас баянына қалай тоқылғанын көрсетеді.
Қаракерей Найманнан шыққан Ерасылдың Қабанбай батырға айналуы қазақ даласының құрметті қалай дарытқанын көрсетеді. Көшпелі қоғамда адам батыр болып тумайтын, бұл атақты ерлігімен, жорықтар мен шайқастардағы көсемдігімен және халқын қорғауымен еңбектеп алатын. Жабайы қабанды бейнелейтін «Қабанбай» атағы тайсалмай алға ұмтылып, басқалар сынатын жерде орнынан таймаған жауынгерді білдірді. Мұндай есімдер үлкен әлеуметтік салмаққа ие болып, көбіне адамның туған есімін мүлдем көмескілендіретін.
Қабанбай Бөгенбай, Райымбек және қазақ жауынгерлік дәстүрінің тірегі болған тағы бірнеше аңызға айналған қолбасшыларды дүниеге әкелген ұрпақ кезінде көрінді. Бұл адамдар дәл жоңғар қаупі кез келген жеке ру ақсақалының билігінен асатын үйлесімді көсемдікті талап еткендіктен көтерілді. Қабанбайдың жастық шағының өмірбаяндық деректері негізінен ауызша дәстүр мен кейінгі жазба арқылы сақталған, сондықтан жекелеген оқиғаларды тиісті сақтықпен қабылдаған жөн. Дереккөздерде үнемі сәйкес келетін нәрсе — оның Найманмен байланысы, ерлігімен ерте танылуы және соғыстың ең ауыр жылдарында қолбасшылыққа көтерілуі.
Шамамен 1730 жылы Балқаш көлінің оңтүстік-батысында болған Аңырақай шайқасы — Қабанбай мансабының тіркелген шыңы. Шайқас қазақ жүздерінен жиналған күштерді сирек кездесетін бірлік сәтінде біріктірді, ал жеңіс жоңғар кеңеюінің қарқынын сындырған деп есте сақталады. Қабанбай біріккен әскердің жетекші қолбасшыларының бірі ретінде үнемі аталады.
Кеңірек алғанда соғыс ұзақ әрі қажыр-қайраттан айырар еді. 1720 жылдардың басындағы «Ақтабан шұбырынды» апаты қазақ қарсылығын кажетарластыруға аз қалған, ал қалпына келу ру араздығын ортақ қорғанысқа бағындыруға дайын қабілетті майдан көсемдерінің көтерілуіне байланысты болды. Аңырақай мұндай ынтымақтың мүмкін әрі тиімді екенін көрсетті. Соғыс онымен бітпегенімен, шайқас психологиялық және стратегиялық бетбұрыс болды. 1750 жылдары Цин күштерінің Жоңғар хандығын ақыры жоюы Қабанбайдың ғұмырын белгілеген қауіпті жойды, дегенмен жекелеген жорықтардың көп бөлігінің мерзімі мен реті ауызша жыр мен үзік-үзік деректерге сүйенетін тарихшылар арасында әлі күнге дау тудырады.
Бұл тақырыпты интерактивті тарихи картадан зерттегіңіз келе ме?
Картадан зерттеу — тегінКілт сөздер
Қабанбай батырНайманАңырақай шайқасыҚазақ-жоңғар соғыстарыАбылай ханҚазақ хандығы