Бөлісу
Кіріспе
Қазыбек би (шамамен 1667–1763 жылдар аралығында өмір сүрген) — қазақ даласының ең құрметті тұлғаларының бірі. Орта жүздің биі, Арғын тайпасынан шыққан ол әділ би, мемлекет қайраткері әрі шешендігімен аты аңызға айналған тұлға ретінде танылды. Ұлы жүздің Төле биі мен Кіші жүздің Әйтеке биімен бірге ол қазақтың саяси және құқықтық өмірінің тірегі болған үш бидің бірі ретінде есте қалды.
Оның мәңгілік лақап аты — "Қаз дауысты Қазыбек" — сөзінің ұшқырлығы мен үнінің алыстан естілетіндігін бейнелейді. Билік күштен гөрі сендіру өнеріне сүйенген қоғамда айтылған сөз — басқарудың басты құралы болды, ал Қазыбектің шешендігі оған өз тайпасынан әлдеқайда асқан ықпал берді. Билер тағайындалмайтын; олар даналығымен, әділдігімен және әдет-ғұрып заңын меңгеруімен абыройға ие болды. Қазыбек осы биліктің асыл үлгісі еді.
Қазыбектің өмірі қазақ хандықтары мен шығыстағы күшті ойрат-моңғол мемлекеті Жоңғар хандығы арасындағы тағдыршешті күреске тұспа-тұс келді. Жоңғар соғыстары Ақтабан шұбырынды деп аталатын апатпен ұштасты, ал билер қарсылықты ұйымдастыруда және келісімге қол жеткізуде басты рөл атқарды. Ел жадында Қазыбек жоңғар билеушісіне, оның ішінде Қалдан-Серенге аттанған атақты елшіліктерге қатысқан деп сақталған; онда оның қаймықпай, паш етіп сөйлеуі тұтқындарды босатуға және бейбітшілікке себеп болғаны айтылады. Мұндай елшіліктердің нақты мәліметтері негізінен ауызша дәстүр арқылы жеткендіктен, оларға сақтықпен қарау керек, бірақ олар бидің дипломатиялық дәрежесі туралы шынайы тарихи жадыны көрсетеді.
Қазыбек Тәуке хан тұсында жасалған қазақ әдет-ғұрып заңдарының жинағы Жеті жарғымен де тығыз байланысты. Төле би мен Әйтеке бимен бірге үш би мүлік, құн, мұрагерлік, отбасы және тайпааралық дауларды реттейтін ережелерді жүйелеуге көмектескен басты ақылшы ретінде есте қалды. Жеті жарғы үш жүзді бір-бірімен байланыстыратын ортақ құқықтық тірек болды.
Қазыбек би шамамен 1763 жылы қайтыс болды. Оның жадысы мақал-мәтелдерде, шежіреде және ауызша эпос дәстүрінде сақталды. Қазіргі Қазақстанда ол ұлттық құқықтық және дипломатиялық дәстүрдің негізін салушы ретінде құрметтеледі. Оның өмірі даладағы орынды айтылған сөздің әскердей салмақ көтере алатынын еске салады.
Би — қазақ даласының ерекше институты: билігін патша тағайындауынан емес, мойындалған даналығынан, адалдығынан және әдет заңын меңгеруінен алатын әділ қазы. Мал, неке, құн және жайылым жөніндегі даулар осындай адамдардың алдына келетін, ал олардың үкімі қауымның сеніміне сүйенгендіктен салмақты болды. Бұл ауызша саяси мәдениетте шешендік биліктен ажырамас еді, ал шешендік сөз өнері аса бағаланды.
Қазыбек би дәл осы салада озды. Оның "Қаз дауысты" лақабы алысқа жететін, назарды баурайтын үнді еске салады — даулады шешіп, жиынды иітіп әкететін адамға лайық. Оған телінген шешендік сөздер әділдікті, ұстамдылықты және қазақ халқының абыройын дәріптейді, дегенмен ауызша дәстүрдегідей, авторлығы әрқашан нақты емес.
Төле би мен Әйтеке бимен бірге Қазыбек үш жүзді қамтыған рухани беделге ие үштікті құрады. Бұл ынтымақ тек рәміздік болған жоқ: ол бытыраңқы қазақ руларына бірде-бір хан жалпыға бұйрық бере алмаған кезде құқықтық және дипломатиялық істерде танылған басшылық берді. Осылайша билер хандарға кеңес беріп, олардың шешімдеріне заңдылық дарытқан жоғарғы кеңес іспеттес қызмет атқарды.
XVIII ғасырдың басы қазақ хандықтары мен Жоңғар хандығы арасындағы соғыспен өтті. Жоңғар шапқыншылығы даланы ойрандап, жаппай көшуге мәжбүр етті, ал аман қалу қарулы қарсылықпен қатар шебер келіссөзді де талап етті. Халқының мойындалған үні болған билер табиғи елшілер еді.
Қазақ дәстүрі Қазыбек бидің жоңғар сарайына, оның ішінде билеуші Қалдан-Серенге аттанған елшіліктері туралы әсерлі әңгімелерді сақтаған. Бұл аңыздарда Қазыбек қаймықпай, иілмей, халқының қадірін паш ете отырып, тұтқындарды босату және шапқыншылықтан тыныштық алу сияқты жеңілдіктерге қол жеткізеді. Оның жалғыз үні мен жоңғар тағының қаупі арасындағы қарама-қайшылық — аңыздың драмалық өзегі.
Бұл оқиғаларды сақтықпен қабылдаған жөн. Сақталған материалдың көбі ауызша, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп, толықтырылған, сондықтан нақты күндер, дәл сөздер мен нәтижелердің бәрін растау мүмкін емес. Тарихи тұрғыдан берік нәрсе — жалпы үлгі: билер, олардың ішінде Қазыбек те, дәуірді айқындаған қақтығыста ерлік пен шешендікті ұштастыра отырып, қазақ жүздерін қорғаған маңызды дәнекерлер болды.
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 1 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Қазыбек биОрта жүзЖеті жарғыТәуке ханЖоңғар соғыстарықазақ заңышешендер