Бөлісу
Кіріспе
Жәңгір хан (Салқам Жәңгір, шамамен 1610–1652) Қазақ хандығын XVII ғасырдың ең қатерлі онжылдықтарының бірінде басқарды. Есім ханның ұлы ол шығыста өршіп келе жатқан Жоңғар хандығы, оңтүстікте Бұхар әмірлігі және ішінде өзара тартысқа толы ру басылары арасында қыспаққа түскен елді мұра етіп алды. Тарих оны ең алдымен Орбұлақ шайқасында (1643) аз күшпен үлкен жоңғар әскерін тоқтатқан қолбасшы ретінде сақтайды. Дәл сол шайқастан кейін оған Салқам — "айбынды", "салмақты" — деген ұлағатты ат берілді.
Ауыр мұра
Жәңгірдің саяси тұлғасы әкесі Есім ханның көлеңкесінде қалыптасты. Есім хан XVII ғасырдың басында рулардың бөлектену үрдісін тежеп, әдет-ғұрып құқығын Есім ханның ескі жолы деген атпен жүйелеуге тырысты. Шамамен 1628 жылы Есім қайтыс болған соң, бұл бірлік толық бекімей қалды. Жәңгір ұзақ уақыт сұлтан әрі қолбасшы ретінде көрінеді; оның хан болып жария етілуі әдетте 1643–1644 жылдар маңайында дейді, бірақ дереккөздер бұл мерзімді нақты бекіте алмайды.
Оның билігінің басты сын-қатері — Ердене Батыр қонтайшы (билігі шамамен 1635–1653) бастаған Жоңғар хандығының күшеюі. Ердене Батыр шорас, дөрбет, хошуыт және торғауыт ойраттарын бір орталыққа біріктіріп, қарумен қаруланған тұрақты әскер құрды. 1630-жылдардың аяғынан бастап Жетісу жайылымдарына шабуыл жиілеп, 1640-жылдардың басында ашық жорыққа айналды.
1643 жылғы қақтығыс
1643 жылдың жазында (немесе ерте күзінде — нақты мерзімі даулы) Ердене Батыр Жетісуға басып кірді. Ертеректегі деректер жоңғар әскерін 50 000-ға жуық деп көрсетеді; бұл сан, әрине, шартты — тарихшылар оны жоғарғы шама ретінде қабылдайды. Жәңгір қолындағы әскерінің бір бөлігімен ғана Ор (Орбұлақ) өзенінің тар шатқалына шегінді.
Сол жерде ол қазақ әскери жадында үлгіге айналған қорғанысты ұйымдастырды. Дәстүр бойынша алты жүздей жауынгер екі топқа бөлінді. Бір топ шатқалдың кірісінде асығыс үйілген тас қорғанның артына бекіністі; екінші топ үстіңгі жоталарға жасырылды. Жоңғар авангардының алдыңғы шептегі қорғанға шабуылы дәл өрге шыққан сәтте жоғарыдағы топ жан-жақтан атқылауға кірісті.
Бұхараның көмегі
Қорғаныс уақыт ұтып берді. Қазақ дәстүрі бойынша көмекке Аштарханид (Жанид) әулеті тұсындағы Самарқанд әмірі Жалаңтөс Баһадүр жетті — болжам бойынша жиырма мыңға жуық атты әскермен, дегенмен бұл сан да асыра айтылған болуы мүмкін. Жаудың алдында екі армияның қосылу қаупі тұрды. Ердене Батыр шешуші соғысқа бармай шегінді.
Орбұлақ кейінгі эпоста суреттелгендей жоңғарлар үшін апат болды ма, әлде шектеулі қақтығыс қана болды ма — мұны қазіргі тарих толық анықтай алмайды. Бірақ саяси нәтиже бір мәнді: қазақ ханы шегінбеді, бекем тұрды. Содан бастап жыршылар оны Салқам — "айбынды", "салмақты" — деп атады, бұл лақап аты тарихта мәңгі сақталды.
Мұра
Жәңгірдің билігінің қалған жылдарында жоңғарлармен шекаралық қақтығыстар жалғасты; ол Бұхарамен одақты сақтап, ноғайлармен дипломатиялық байланыс жүргізді. Шамамен 1652 жылы қайтыс болды деген пікір басым, мүмкін жаңа бір қақтығыста — бірақ мән-жайы дәл белгісіз. Оның мұрагері ұзақ өтпелі кезеңнен соң ұлы Тәуке хан болды. Тәуке хан XVII ғасырдың соңында хандықтың құқықтық негізін қайта жинақтап, Жеті Жарғыны шақырған билер кеңесін ұйымдастырды.
Қазақ тарихының кеңейтілген желісінде Салқам Жәңгір — Есімнің заңын жинаған тұста мен Тәукенің құрылыс жасаған тұсының арасындағы көпір. Ол санмен аз дала әскері дұрыс жер таңдап, дұрыс басшылықпен дәуірдің ең құдіретті армиясын тоқтата алатынын дәлелдеді — бұл сабақты қазақ қолбасшылары алдағы бір ғасырлық қазақ-жоңғар соғыстарының бойында ұдайы еске алып отырды.
Жәңгірдің саяси тұлғасы тағына отырмай тұрып-ақ қалыптаса бастаған. Әкесі Есім хан XVII ғасырдың басында рулық одақтардың орталықтан тебіс күшіне қарсы тұрып, әдет-ғұрып құқығын Ескі жол деген атпен жинақтауға тырысты. Шамамен 1628 жылы Есім қайтыс болғанда, бұл біріктіру әлі аяқталмаған еді, ал Жәңгір бөлектенген билікке толы дәуірде өсті — бірнеше сұлтан өздерін ұлы жүздің билеушісі санады.
1630-жылдардың көп бөлігінде Жәңгір дереккөздерде сұлтан әрі қолбасшы ретінде көрінеді, әлі хан атағында емес. Оның ханлық титулын ресми алу мерзімі бірауыздан анықталмаған; ғылыми ортада көбіне 1643–1644 жылдар атап өтеді — нақ Жоңғар жорығының табалдырығында, — алайда бұдан ертерек немесе кейінірек дейтін пікірлер де бар. Оның билігі ресми салтанаттан гөрі әскери беделге және Ұлы, Орта жүздердің күштерін сыртқы қатерге қарсы ұйымдастыру қабілетіне сүйенді.
Бұл мұра құқықтық та, экзистенциалдық та болатын. Саяси тұрғыдан Жәңгір — Есімнің біртұтас хандық идеясының мұрагері. Стратегиялық тұрғыдан — жыл сайын қаупі өсіп бара жатқан шекараның мұрагері: Тарбағатайдың шығысындағы ойраттар енді тұрақты соғыс жүргізуге қабілетті мемлекетке айналған еді. Бұл екі мұра ақыр аяғында Орбұлақта түйісті.
Кейіннен Жоңғар хандығы деп аталған мемлекет 1630-жылдардың соңында Ердене Батыр қонтайшының маңында қалыптасты. Шорас, дөрбет, хошуыт, торғауыт ойраттарын бір қолбасшылық астына біріктіріп, ол тұрақты әскери құрылымдар енгізіп, оқ-дәрі қаруын өндіруді ынталандырды әрі 1640 жылы атақты ойрат-халқа жиынын шақырып, моңғол тілдес халықтардың арасындағы қатынастарды реттейтін Цаажин бичиг кодексін бекітті.
Қазақтар үшін бұл — тікелей нәтижеге айналды. 1630-жылдардың аяғынан бастап Жетісуға, әсіресе Жоңғар Алатауының бөктеріндегі бай жайлауларға, шабуылдар жиіледі. Көшпелі рулар орнынан қозғалды, тұтқынға алу мен алым-салық талаптары өсе түсті. 1640-жылдардың басында Ердене Батыр енді жай бір шабуылшы емес, Балқаштан Тянь-Шаньға дейінгі дала дәліздерін бақылауды және оңтүстіктегі керуен қалаларына қысым көрсетуді мақсат тұтқан ел билеушісіне айналды.
Жәңгірдің жауабы дипломатия мен дайындықтан құралды. Ол Аштарханид Бұхара әмірлігінен көмек сұрады, өйткені оңтүстік қанаты да жоңғар қаупіне ашық тұрған еді. 1643 жылы майдан ашу шешімі үмітсіз қадам емес, әдейі таңдалған жер мен сәтте жасалған тура есеп болатын — жоңғардың сандық және оқ-дәрілік басымдығын жою үшін, әрі күмәнді ру басыларына ханның жайылымды қорғайтынын дәлелдеу үшін.
IV
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 2 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Жәңгір ханСалқам ЖәңгірОрбұлақҚазақ хандығыЖоңғарларXVII ғасырЖетісуТәуке хан