Бөлісу
Кіріспе
Әйтеке би (толық аты-жөні Әйтеке Бәйбекұлы деп жазылады) — қазақ даласының ең құрметті тұлғаларының бірі. Дәстүр бойынша оның өмірі шамамен 1644–1700 жылдар аралығына жатқызылады, алайда бұл деректер нақты құжаттарға емес, негізінен ауызша дәстүрге сүйенетіндіктен талас тудырады; кейбір аңыздар оның өмірін сәл кейінге, тіпті XVIII ғасырдың басына дейін созады. Күмән тудырмайтыны — оның Кіші жүздің ұлы биі ретіндегі мәртебесі. Кіші жүз — қазақ халқы ұйымдасқан үш бірлестіктің бірі.
Қазақ қоғамында би тек сот қызметкері ғана болған жоқ. Ол дау-дамайды шешуші, әдет-ғұрып заңының сақтаушысы, шешен сөздің майталманы әрі моральдық бедел иесі еді — оның сөзі араздықты тоқтатып, елді ұйыстыра алатын. Мұндай бедел мұрагерлік арқылы емес, даналық, әділдік пен сендіру қабілеті арқылы еңбекпен жететін. Әйтеке би әділ үкімімен және дала әділдігі жүзеге асырылатын мақал-мәтелге бай шешендік дәстүрді меңгеруімен осындай дәрежеге көтерілді.
Ол ең алдымен үш бидің бірі ретінде еске алынады — Ұлы жүздің Төле биі мен Орта жүздің Қазыбек биімен қатар. Бұл үшеуі қазақ халқының жадында ұлттық бірліктің сәулетшілері ретінде дәріптеледі: қазақ хандықтары шығыстағы жоңғар хандығынан күшейіп келе жатқан қысымға тап болған қатерлі кезеңде. Олардың бірлескен кеңесі Тәуке ханның билігімен байланыстырылады. Тәуке хан тұсында жүздерді топтастыруға және ортақ заң жинағын жүйелеуге талпыныс жасалды.
Сол құқықтық жетістік — Жеті Жарғы деп аталатын әдет-ғұрып кодексі. Дәстүр Тәуке хан тұсында жұмыс істеген үш биге осы нормаларды жинақтап, жетілдіруді теліп қояды: меншік, құн, отбасы, ұрлық, рулар арасындағы дау-дамай, билеушілер мен бағыныштылардың міндеттері. Жеті Жарғының нақты авторлығы мен бастапқы мәтінін толық тексеру мүмкін емес, өйткені кодекс негізінен кейінгі еске түсіру мен қайта құру арқылы сақталған; ғалымдар оның нақты мазмұнын тиісті сақтықпен қарастырады. Дегенмен, Әйтеке бидің осы дәстүрмен байланысы қазақ тарихи жадында берік орнаған.
Әйтеке бидің даңқы тек заң шығарумен ғана емес, дала бида ең жоғары бағалаған қасиеттермен де байланысты: даналық, әділдік және ұстамдылық. Оған көптеген мақал-мәтелдер мен шешендік сөздер телінеді, онда күрделі дау күшпен емес, бір өткір ой арқылы шешіледі. Әр аңыз сөзбе-сөз оныкі болмаса да, бұл сөздер жинағы оның бойындағы мұратты сақтайды — билік тек әділдікке қызмет еткенде ғана заңды.
Бүгінде Әйтеке би бүкіл Қазақстанда құрметтеледі. Оның есімі елді мекендерге, көшелерге және мекемелерге берілген, ол Төле би мен Қазыбек бимен қатар қазақ халқының бірлігінің рәмізі ретінде еске алынады. Тарихшы үшін ол өзін ауызша заң, сендіру және ең дана мүшелерінің моральдық беделі арқылы басқарған қоғамға терезе болып табылады.
Қазақ дәстүрі Кіші жүздің Әйтеке биін Ұлы жүздің Төле биі мен Орта жүздің Қазыбек биімен қатар үш би ретінде біріктіреді. Олардың маңызы жеке бір үкімде емес, бәрінің бірге білдіргенінде: сыртқы қатер шегінде үш жүздің ортақ әрекет ету мүмкіндігінде. XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың басындағы қазақ бірлестіктеріне кеңейіп келе жатқан жоңғар хандығы қауіп төндірді, ал аман қалу қарапайым рулық адалдық кепілдік бермейтін үйлесімділікті талап етті. Сендіру арқылы бедел иеленген билер ретінде үшеуі жүздерді ортақ мақсатқа ұйыстыру үшін кеңес пен шешендікті қолданғанымен есте қалды. Бұл көбіне Тәуке ханның билігімен байланыстырылады — оның тұсында топтасуға деген ұмтылыс ең айқын көрінісін тапты. Бұл баяндаудың көбі ауызша тарих пен кейінгі жинақтау арқылы жеткенін атап өту керек, сондықтан жеке оқиғаларды дәл межелеу немесе тексеру қиын. Сақталатыны — үш бидің қазақтың ұлттық сезіміндегі рәміздік рөлі: бүкіл халықтың игілігін кез келген бір рудың мүддесінен жоғары қойған тұлғалар, олардың есімдері бүгінге дейін әділдік үштігі ретінде бірге аталады.
Әйтеке бимен ең тығыз байланысты құқықтық дәстүр — Жеті Жарғы, Тәуке хан мен үш бимен сабақтас қазақтың әдет-ғұрып заңы. Дала қоғамында жазбаша заңдардың тұрақты бюрократиясы болмағандықтан, заң есте сақталған нормаларда, прецеденттерде және құрметті билердің үкімдерінде өмір сүрді. Жеті Жарғы тәртіптің негізгі мәселелерін қамтыған деп түсініледі: меншік пен мұрагерлік, құн (кісі өлтіру мен жарақат үшін төленетін төлем), отбасы мен неке, ұрлық, рулар арасындағы дауды шешу, хандар мен бағыныштылардың өзара міндеттері. Дәстүр бойынша үш би осы нормаларды жинап, үйлестіріп, барлық жүзге бірдей қызмет ететіндей етіп тұжырымдаған. Тарихшылар кодексті сақтықпен қарастырады: оның бастапқы мәтіні сақталмаған, ал белгілілері кейінгі баяндаулар мен қайта құрулар арқылы жеткен, сондықтан нақты ережелерді бекітілген емес, шамамен деп қарау керек. Соған қарамастан, Әйтеке би мен Жеті Жарғының байланысы қазақ құқықтық жадының берік элементі. Ол әділдік бидің адалдығы мен шеберлігіне тәуелді болған жүйені көрсетеді — би сендіре дәлелдеп, қарама-қайшы талаптарды таразылап, моральдық құрметке ие болуы тиіс еді, өйткені ол жай бағынуды мәжбүрлей алмайтын.
Оқуды жалғастыру
Тегін аккаунтпен тағы 1 бөлімді ашыңыз.
Толық мақаланы оқу, интерактивті карталарды зерттеу және AI-құралдарға қол жеткізу үшін тегін аккаунт ашыңыз.
Кілт сөздер
Әйтеке биКіші жүзбиЖеті Жарғыәдет-ғұрып құқығыҚазақ хандығыТәуке хан