Бөлісу
Кіріспе
Шоқан Уәлиханов (1835–1865) — қазақ ғалымы, этнографы, географы әрі Ресей империялық армиясының офицері. Оның еңбектері Еуропаның Орталық Азия туралы түсінігін түбегейлі өзгертті. Қазақ даласының ақсүйек әулетінде дүниеге келген ол отыз жасқа жетпей-ақ өз дәуірінің ең дарынды ойшылдарының біріне айналды — ата-бабаларының көшпелі әлемі мен ХІХ ғасырдағы Ресей ғылыми ортасының арасын жалғаған көпір болды.
Ол Құсмұрын бекінісінде (қазіргі Солтүстік Қазақстан) атақты әулетте туды. Туған кездегі есімі — Мұхаммед Қанафия; анасы берген Шоқан деген балалық есімі өмір бойы онымен бірге қалды. Ол атақты Абылай ханның шөбересі еді — XVIII ғасырда қазақ жүздерінің көбін біріктірген ұлы билеуші. Бұл тек өз халқы арасында емес, отаршыл әкімшілік алдында да оған беделді орын берді.
Бала кезінен ол дала аңыздарын, жырлары мен дәстүрлерін бойына сіңірді, көрген-білгенін салуды әрі жазып алуды үйренді. Он екі жасында Омбыдағы Сібір кадет корпусына түсті — ол кезде өңірдегі ең үздік оқу орындарының бірі. Онда орыс тілін жетік меңгеріп, тарих, география мен жаратылыстануды құштарлықпен оқыды, ұстаздарын ерекше зеректігімен таңғалдырды. 1853 жылы корнет шенімен бітіріп, орыс қызметіне кірді.
Уәлихановтың даңқы ең алдымен оның экспедицияларымен байланысты. 1856 жылы ол Ыстықкөл мен Құлжаға барып, қырғыз салт-дәстүрін жазды, ең бастысы — Манас эпосының үзінділерін хатқа түсірді. Бұл сол ұлы ауызша жырдың тұңғыш ғылыми жазбасы еді. Алайда оның ең әйгілі ерлігі — қауіпті 1858–1859 жылдардағы Қашғар экспедициясы болды. Саудагер кейпіне еніп, керуенмен Тянь-Шаньнан өтіп, еуропалықтарға тыйым салынған жабық мұсылман өлкесі Қашғарға (қазіргі Шыңжаң) жетті. Онда айашылып қалу өлімге апаратын. Ол сыртқы әлемге белгісіз елдің географиясы, саясаты, этнографиясы мен экономикасы туралы мол мәлімет жинап оралды. Осы үшін Орыс географиялық қоғамының мүшелігіне сайланды.
Уәлиханов екі әлемнің арасында жүрді. Санкт-Петербургте ғылыми ортада құрметке бөленді әрі жазушы Федор Достоевскиймен шынайы достасты — олар алғаш жазушының Сібірдегі айдауы кезінде танысқан. Сақталған хаттары империя мен отар арасындағы шынайы өзара сыйластықты көрсетеді. Дегенмен Уәлиханов қазақ халқына деген сүйіспеншілігінен айырылмады, отаршыл әкімшіліктегі әділетсіздікке қарсы үн көтерді.
Жастайынан әлсіз денсаулығы туберкулезге ұласты. Ол 1865 жылы Жетісу өңірінде небәрі жиырма тоғыз жасында қайтыс болды. Қысқа ғұмырына қарамастан, ол қазақ пен қырғыздың тарихы, діні, шаманизмі, географиясы мен фольклоры туралы құнды мұра қалдырды. Бүгінде ол қазіргі қазақ ғылымының негізін салушы әрі зияткерлік биіктің нышаны ретінде ардақталады; оның есімі Қазақстандағы университеттерге, көшелер мен институттарға берілген.
1858 жылдың жазында Уәлиханов өзінің ғылыми мұрасын айқындаған сапарға аттанды. Сол кезде Шығыс Түркістан деп аталған өңірдегі Қашғар қаласы бөтен адамдар үшін мүлде жабық еді; одан бұрын барған жалғыз еуропалық — неміс Адольф Шлагинтвейт сонда басы алынып өлтірілген. Қалаға ену үшін Уәлиханов басын алдырып, Әлімбай атты саудагер кейпіне еніп, Тянь-Шаньның биік асуларынан өтетін сауда керуеніне қосылды. Бұл бүркеніш — тіршілік мәселесі еді: орыс барлаушысы екені әшкереленсе, өлім күтіп тұрды.
Жарты жылға жуық ол Қашғарда тұрып, оның базарларын, саясатын, діни өмірін, тұрғындары мен Цин әрі Қоқан үстемдігі арасындағы шиеленісті бақылады. Күдік туғызбас үшін географияны, сауда жолдарын, халық пен салт-дәстүрді көбіне жадына сақтап немесе жасырын жазып отырды. Кейін жарияланған есебі картаның бұрын қараңғы бұрышын географтарға ашты әрі ХІХ ғасыр ортасындағы Орталық Азия туралы құнды дереккөз болып қала береді. Бұл экспедиция оған ғылыми даңқ әкеліп, оны ішкі Азияның ең көрнекті зерттеушілерінің бірі ретінде танытты.
Уәлиханов сирек кездесетін қос болмысты бойына сыйғызды: ол Абылай ханнан тараған қазақ ақсүйегі әрі орысша білім алған офицер, ғалым еді. Бірнеше тілді еркін меңгеріп, еуропалық әдістерге машықтанған ол сол құралдарды өз халқының мұрасын зерттеуге бағыттады. Қазақ пен қырғыздың ауызша эпостары, шамандық наным-сенімдері мен дала тарихы туралы алғашқы жүйелі зерттеулердің бірін жасады. Оның Манас эпосынан жазып алған үзінділері жоғалуы мүмкін материалды сақтап қалды.
Империяның зияткерлік орталықтарында ол құрметті тұлға болды. Федор Достоевскиймен достығы — Сібірде басталып, хат алмасу арқылы жалғасқан — шынайы жылылық пен теңдікке негізделген еді. Дегенмен Уәлиханов империяның сынсыз қызметшісі болған жоқ. Отаршыл әкімшіліктің зиянды салдары мен дәстүрлі қазақ қоғамының бұзылуы туралы алаңдаушылықпен жазды, күштеу емес, түсіністікке негізделген реформаларды жақтады. Өз халқына адалдық пен орыс ғылымы мен мемлекеттік ісіне араласудың арасындағы осы тепе-теңдік оны Орталық Азия тарихындағы күрделі әрі мәңгі тұлғаға айналдырады.
Бұл тақырыпты интерактивті тарихи картадан зерттегіңіз келе ме?
Картадан зерттеу — тегінКілт сөздер
Шоқан Уәлихановқазақ тарихыэтнографияОрталық АзияҚашғар экспедициясышығыстануХІХ ғасыр